پشت در خانه‌های ژاپنی چه خبر است؟ / قصه وسایل دورریختنی و فلزات گران / «حتی برداشتن یک وسیله دورریختنی هم قانون دارد»

مرتضی رضایی: در میان ایرانیانی که سال‌ها در ژاپن زندگی کرده‌اند، یک روایت قدیمی و نسبتاً شوخ‌طبعانه وجود دارد؛ زمانی که یک خانواده ژاپنی وسیله‌ای را دیگر لازم نداشت، ممکن بود آن را برای دور ریختن در محل تعیین‌شده قرار دهد و یک ایرانی دیگر آن وسیله را بردارد، تعمیر کند یا دوباره مورد استفاده قرار دهد.

برای کسی که تازه به ژاپن آمده بود یا درآمد زیادی نداشت، چنین وسیله‌ای لزوماً «زباله» نبود؛ شاید فقط وسیله‌ای بود که صاحب قبلی دیگر به آن احتیاج نداشت.

این روایت، فارغ از اینکه تا چه اندازه درباره همه ایرانیان صدق کند، بخشی از خاطرات نسل‌هایی از مهاجران ایرانی در ژاپن است. اما به گفته یکی از ایرانیان مقیم ژاپن که حدود ۳۰ سال است در این کشور زندگی می‌کند، در سال‌های اخیر شکل این ماجرا تا حدی تغییر کرده است.

به گفته او، اگر در گذشته توجه بیشتر به خود وسایل قابل استفاده بود، امروز ارزش اقتصادی فلزات و به‌خصوص مس باعث شده بعضی افراد به جای برداشتن یک وسیله برای استفاده شخصی، به فلزات داخل آن توجه کنند و آنها را برای فروش جمع‌آوری کنند.

این روایت در شرایطی مطرح می‌شود که خود شهرداری‌ها نیز درباره افزایش جمع‌آوری و «برداشتن» غیرمجاز زباله و مواد قابل بازیافت هشدار داده‌اند. برای نمونه، شهرداری ناگویا اعلام کرده است که افزایش قیمت بازار فلزات باعث افزایش گزارش‌های مربوط به برداشتن فلزات، قوطی‌های آلومینیومی و حتی وسایل موجود در زباله‌های غیرقابل‌سوختن و زباله‌های حجیم شده است.

خلاصه گزارش

• قصه وسایل دورریختنی در ژاپن، برای برخی ایرانیان مقیم این کشور تغییر کرده است.
• وسایلی که زمانی دوباره استفاده یا تعمیر می‌شدند، حالا گاهی به‌خاطر فلزات ارزشمندشان جمع‌آوری می‌شوند.
• افزایش قیمت مس و آلومینیوم، ارزش اقتصادی ضایعات را بیشتر کرده است.
• شهرداری‌ها درباره برداشتن غیرمجاز زباله‌ها و ضایعات قابل بازیافت هشدار داده‌اند.
• در ژاپن، حتی دورریختن یا برداشتن برخی وسایل، قوانین و جریمه‌های مشخصی دارد.

سیستم دفع وسایل بزرگ در ژاپن

در ژاپن، دور انداختن یک وسیله بزرگ معمولاً مانند گذاشتن یک وسیله کنار خیابان و انتظار برای جمع‌آوری آن نیست. در ناگویا، برای زباله‌های حجیم باید از سیستم تعیین‌شده شهرداری استفاده و هزینه آن پرداخت شود. شهرداری ناگویا اعلام کرده است که هزینه زباله‌های حجیم، بسته به نوع و اندازه وسیله، در دسته‌های مختلف تعیین می‌شود.

یکی از ایرانیان قدیمی مقیم ژاپن در توضیح تجربه خود می‌گوید: «برای جنس‌های بزرگ مثل بعضی وسایل خانه، باید از شهرداری برگه مربوطه را بگیری و هزینه‌اش را پرداخت کنی. بعد وسیله را طبق دستورالعمل در محل مشخص‌شده قرار می‌دهی تا جمع‌آوری شود.»

در این میان یک نکته مهم وجود دارد؛ تلویزیون، یخچال، ماشین لباسشویی و کولر گازی در ژاپن تحت قانون بازیافت لوازم خانگی قرار دارند و روش دفع آنها با زباله حجیم معمولی متفاوت است. شهرداری ناگویا نیز مشخصاً درباره رها کردن غیرقانونی همین وسایل هشدار داده است.

چرا فلزات اهمیت پیدا کرده‌اند؟

بخشی از تغییر رفتار مورد اشاره را می‌توان با ارزش اقتصادی فلزات توضیح داد. شهرداری ناگویا صراحتاً اعلام کرده است که افزایش قیمت بازار فلزات در سال‌های اخیر باعث افزایش موارد گزارش‌شده مربوط به برداشتن منابع و زباله شده است. این موضوع تنها به قوطی‌های آلومینیومی محدود نمانده و زباله‌های غیرقابل‌سوختن و حجیم را نیز دربر گرفته است.

به همین دلیل، داستان قدیمی «ایرانی‌ها وسایل گذاشته‌شده جلوی خانه را برمی‌دارند» اگر زمانی بیشتر به استفاده مجدد از یک وسیله مربوط می‌شد، در روایت‌های امروزی گاهی با داستان دیگری گره می‌خورد: جمع‌آوری فلز و فروش آن به عنوان ضایعات.

البته این موضوع را نمی‌توان به ایرانیان به‌طور کلی نسبت داد. آنچه می‌توان گفت این است که چنین تجربه‌ای در میان بعضی ایرانی‌های مقیم ژاپن نقل شده و هم‌زمان، خود شهرداری‌ها نیز افزایش جمع‌آوری غیرمجاز منابع قابل بازیافت، به‌ویژه فلزات، را ثبت کرده‌اند.

برگه، فروشگاه و جریمه

در روایت دوست قدیمی ما، موضوع دیگری هم وجود دارد: برای دفع قانونی زباله‌های حجیم، فرد باید مراحل ثبت و پرداخت هزینه را انجام دهد و سپس وسیله را در زمان و مکان تعیین‌شده قرار دهد. در ناگویا، فروش و تهیه برگه‌های مربوط به زباله حجیم بخشی از سازوکار رسمی دفع این نوع زباله است.

اما اینکه کسی وسیله یا زباله را بدون رعایت مقررات در محل نامناسب رها کند، موضوع کاملاً متفاوتی است. شهرداری ناگویا تأکید کرده که ریختن غیرقانونی زباله جرم است و برای آن مجازات سنگینی در نظر گرفته شده است.

همچنین نباید تصور کرد که هر کسی می‌تواند زباله دیگران را جمع کند و به محل دیگری منتقل کند. شهرداری ناگویا درباره جمع‌آوری و حمل زباله دیگران بدون مجوز نیز هشدار داده است.

از آوریل ۲۰۲۶ نیز ناگویا مقررات مشخص‌تری برای جلوگیری از برداشتن منابع و زباله‌های خانوار وضع کرده است. طبق مقررات جدید، برداشتن اقلامی که شهرداری یا گروه‌های جمع‌آوری مجاز جمع‌آوری می‌کنند ممنوع شده و بخش مربوط به مجازات از اکتبر ۲۰۲۶ اجرا می‌شود؛ در صورت ادامه تخلف پس از اخطار و دستور، جریمه می‌تواند تا ۵۰۰ هزار ین باشد.

در نهایت، شاید آن تصویر قدیمی که وسیله‌ای کنار گذاشته می‌شد و چند ساعت بعد سر از خانه یک ایرانی درمی‌آورد، دیگر چندان با ژاپن امروز همخوان نباشد. حالا ماجرا پیچیده‌تر شده است؛ چیزی که یک روز «وسیله اضافه» بود، ممکن است امروز برای دیگری منبع درآمد باشد و در عین حال، برداشتن همان وسیله بدون رعایت مقررات می‌تواند دردسر قانونی به همراه داشته باشد.

به این ترتیب، قصه وسایل دورریختنی، همراه با زمان تغییر کرده است؛ از تعمیر و استفاده دوباره از یک وسیله گرفته تا جدا کردن مس و آلومینیوم و فروش آن به عنوان ضایعات. پشت این تغییر، هم تغییر قیمت فلزات دیده می‌شود و هم تغییر نگاه جامعه به بازیافت و منابع قابل استفاده.

شاید دیگر نتوان گفت «ژاپنی‌ها وسایل‌شان را پشت در می‌گذارند تا بقیه بردارند»؛ امروز حتی برداشتن یک وسیله دورریختنی هم در ژاپن، داستان و قانون خودش را دارد.

۴۷۴۷