هرمز در قلب بحران/ آغاز جنگ ایران و آمریکا در آبان جدی است؟

اقتصاد ۲۴ نوشت: پیام‌رسانی‌های غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن ادامه دارد، اما جدی‌تر از آن، مشاهده نشانه‌های نظامی و سیاسی مبنی بر افزایش احتمال جنگ جدید است. ایران می‌گوید پاسخ آمریکا به طرح هفت‌ روزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را دریافت کرده و در حال بررسی آن است؛ اما واشنگتن هم‌زمان در حال تقویت نیروهای خود در منطقه است و دونالد ترامپ از تصمیمی درباره ایران سخن می‌گوید که می‌تواند از «راه آسان یا راه سخت» پیش برود. در تهران نیز مقام‌های نظامی و سیاسی از آمادگی بیشتر برای جنگ احتمالی بعدی و افزایش توان موشکی سخن می‌گویند.

در همین حال اختلاف اصلی دو طرف، نیز آشکار است؛ ایران بازگشایی هرمز، توقف فشار بر کشتیرانی و رفع تحریم‌ها را محور مذاکرات می‌داند، در حالی که آمریکا همچنان پرونده هسته‌ای را در مرکز پیشنهادهای خود قرار داده است. این اختلاف، در کنار افزایش آرایش نظامی آمریکا، شرایطی ساخته که در آن مذاکرات هنوز کاملاً شکست نخورده، اما هر روز احتمال تبدیل‌شدن فشارهای سیاسی به یک رویارویی تازه بیشتر مورد بحث قرار می‌گیرد.

تصمیم مهم ترامپ چیست؟

دونالد ترامپ در تازه‌ترین اظهارات خود درباره ایران گفته است تصمیمی درباره این کشور خواهد گرفت و این تصمیم یا از «راه آسان» یا از «راه سخت» اجرا خواهد شد. او هم‌زمان گفته ایران نمی‌تواند به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند و مدعی شده تهران عملاً برنامه‌ای برای دستیابی به سلاح هسته‌ای را کنار گذاشته است.

این اظهارات در شرایط عادی می‌توانست بخشی از ادبیات فشار سیاسی ترامپ تلقی شود، اما اکنون در کنار تحولات نظامی آمریکا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. آنطور که اکسیوس گزارش داده بود اعضای ارشد کابینه و تیم امنیت ملی ترامپ روز جمعه به شکل اعلام‌نشده در کمپ‌دیوید جلسه‌ای چندساعته درباره جنگ ایران و درگیری عربستان و حوثی‌ها برگزار کرده‌اند. جی‌دی ونس ریاست جلسه را برعهده داشته و مارکو روبیو، پیت هگست، استیو ویتکاف، جان رتکلیف و ژنرال دن کین نیز در آن حضور داشته‌اند.

نکته مهم‌تر اینکه اکسیوس نوشته، این جلسه در شرایطی برگزار شده که مذاکرات متوقف یا گرفتار بن‌بست شده و ترامپ احتمال ازسرگیری عملیات نظامی بزرگ علیه ایران را بررسی می‌کند.

بنابراین، آنچه امروز اهمیت دارد فقط سخنان ترامپ نیست؛ بلکه این است که در واشنگتن هم‌زمان با ادامه فشار دیپلماتیک، درباره گزینه نظامی نیز در سطح بالای دولت گفت‌وگو می‌شود.

آمریکا در حال جمع‌کردن نیرو برای چه سناریویی است؟

نشانه روشن‌تر، تحرکات نظامی آمریکاست. وال‌استریت ژورنال گزارش داده آمریکا در حال اعزام یک ناو هواپیمابر دیگر و یک یگان تفنگداران دریایی به خاورمیانه است؛ اقدامی که می‌تواند حدود ۹ تا ۱۰ هزار نیروی دیگر را به منطقه اضافه کند. بر اساس این گزارش، ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» و گروه آبی ـ خاکی «مکین آیلند» به سمت منطقه حرکت کرده‌اند و در صورت تکمیل استقرار، آمریکا می‌تواند سه گروه ناو هواپیمابر را در منطقه داشته باشد.

واشنگتن‌پست نیز گزارش داده است که پنتاگون در حال برنامه‌ریزی برای افزایش قابل توجه حضور دریایی آمریکا در خاورمیانه است. بر اساس این گزارش، سه گروه ناو هواپیمابر می‌توانند در مجموع نزدیک به ۲۰ هزار نیرو و حدود ۱۵۰ هواپیمای جنگنده را در اختیار آمریکا قرار دهند. این روزنامه البته تأکید کرده که بخشی از این جابه‌جایی‌ها می‌تواند با هدف جایگزینی نیروهای خسته و مستهلک‌شده در ماه‌های گذشته باشد و لزوماً به معنای تصمیم قطعی برای حمله نیست.

اما نکته قابل توجه این است که همین گزارش می‌گوید این تحرکات با بحث‌های دولت ترامپ درباره ادامه جنگ ایران هم‌زمان شده و مقام‌های آمریکایی احتمال افزایش حملات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای را بررسی می‌کنند.

فایننشال تایمز نیز از اعزام هزاران نیروی آمریکایی به منطقه خبر داده و نوشته است ناو «تئودور روزولت» در مسیر خاورمیانه قرار دارد.

این جابه‌جایی‌های نظامی شاید سند تصمیم قطعی برای حمله نباشد، اما یک پیام روشن دارد و نشان می‌دهد که واشنگتن می‌خواهد در صورت شکست دیپلماسی، گزینه نظامی آماده و قابل اجرا داشته باشد.

تهران چه می‌گوید؟

همزمان شاهدیم که تهران نیز از مواضع خود عقب‌نشینی نمی‌کند. کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه، گفته است طرح هفت‌روزه ایران از طریق واسطه‌ها به آمریکا منتقل شده و واشنگتن نیز پاسخ خود را ارائه کرده است. او گفته این پاسخ اکنون در داخل ایران در حال بررسی است و پس از نهایی‌شدن موضع تهران، نتیجه اعلام خواهد شد.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، نیز گفته پیشنهاد آمریکا تفاوت اساسی با مواضع قبلی واشنگتن ندارد و همچنان تمرکز آن بر مسئله هسته‌ای است؛ در حالی که ایران در مرحله کنونی می‌خواهد موضوع تنگه هرمز، توقف اخلال در کشتیرانی تجاری و رفع تحریم‌ها در مرکز گفت‌وگو قرار گیرد.

محمدباقر قالیباف، اما موضع سخت‌تری گرفته و گفته تا زمانی که هفت شرط ایران بر اساس تفاهمنامه اسلام‌آباد اجرا نشود، تنگه هرمز باز نخواهد شد. این موضع عملاً بازگشایی هرمز را به مجموعه‌ای از اقدامات طرف مقابل گره می‌زند.

همین مسئله، اصلی‌ترین گره مذاکرات را نشان می‌دهد. ایران می‌خواهد برای بازکردن هرمز ابتدا امتیازهای مشخصی از آمریکا بگیرد؛ آمریکا، اما همچنان پرونده هسته‌ای را مسئله اصلی می‌داند.

ایران هم برای جنگ بعدی آماده می‌شود

عباس عراقچی در دیدار با سفرا و کاردارهای نمایندگی‌های خارجی در تهران گفته است هیچ راه‌حل نظامی و هیچ راه‌حلی مبتنی بر تحریم‌های بیشتر نمی‌تواند به درگیری پایان دهد. او در عین حال تأکید کرده اگر آمریکا دوباره مسیر نظامی را انتخاب کند، ایران «آماده‌تر از گذشته» است و برای دفاع از خود هر اقدامی را که لازم باشد انجام خواهد داد.

ارتش ایران نیز اعلام کرده است که بر اساس تجربه جنگ اخیر، افزایش برد و سرعت موشک‌ها را دنبال خواهد کرد. سخنگوی ارتش گفته موشک‌های مورد استفاده ایران علیه پایگاه‌ها و شناورهای دشمن مؤثر بوده‌اند، اما با توجه به اینکه نیروهای آمریکایی اکنون در فاصله‌های دورتری از سواحل ایران قرار گرفته‌اند، برد و سرعت موشک‌ها باید افزایش پیدا کند.

رویترز نیز در گزارشی درباره وضعیت فعلی نوشته بود ایران خود را برای پاسخ سخت‌تر در صورت حمله دوباره آمریکا آماده می‌کند و فرماندهان ایرانی درباره چگونگی پاسخ احتمالی گفت‌وگو کرده‌اند. در همان حال، تهران همچنان مسیر دیپلماسی را باز نگه داشته است.

بنابراین، اگرچه مذاکره ادامه دارد، اما در دو سوی بحران، طرفین برای شکست مذاکره و بازگشت به میدان رزم آماده می‌شوند.

خروج از NPT دوباره روی میز آمد؟

در همین فضای پرتنش، اسماعیل بقایی گفته که بحث احتمال خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، NPT، در محافل سیاسی و نخبگی ایران «بسیار جدی» است.

اهمیت سیاسی این سخن از زبان سخنگوی وزارت خارجه و شرایط کنونی را اصلا نباید دست‌کم گرفت. در شرایطی که آمریکا پرونده هسته‌ای را مرکز فشار خود قرار داده، مطرح‌شدن جدی خروج از NPT نشان می‌دهد اختلاف هسته‌ای می‌تواند از یک موضوع مذاکراتی به یک بحران بزرگ‌تر تبدیل شود.

اگر مسیر دیپلماسی بسته شود و فشارهای اقتصادی و نظامی هم افزایش پیدا کند، هرگونه تصمیم ایران برای تغییر وضعیت همکاری با آژانس یا NPT می‌تواند واکنش شدیدتر غرب را به دنبال داشته باشد.

هرمز در قلب بحران

اهمیت تنگه هرمز، اما فقط به رابطه ایران و آمریکا محدود نیست. این آبراه یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و هرگونه اختلال جدی در آن، بلافاصله روی قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل، بیمه کشتی‌ها و اقتصاد کشورهای مختلف اثر می‌گذارد.

از سوی دیگر، امروز یک تحول مهم در هرمز رخ داده است. بر اساس گزارش سازمان امنیت دریایی بریتانیا، یک نفتکش در تنگه هرمز اعلام کرده که با یک پرتابه ناشناس برخورد کرده و موتورخانه آن آسیب دیده است؛ هرچند خدمه سالم گزارش شده‌اند.

در چنین شرایطی، یک حادثه دریایی می‌تواند بسیار خطرناک باشد. حتی اگر طرفین نخواهند جنگ را آغاز کنند، برخورد نظامی میان یک کشتی و نیروهای ایرانی یا آمریکایی می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را ایجاد کند که کنترل آن دشوار باشد.

انتخابات آمریکا؛ فرصتی برای ایران یا یک محاسبه پرریسک؟

در داخل ایران نیز یکی از بحث‌های مهم این است که آیا باید تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۱۲ آبان صبر کرد یا از فرصت فعلی مذاکرات استفاده کرد.

علی مطهری، نماینده ادوار مجلس، نسبت به نگاه‌هایی که سرنوشت جنگ را به انتخابات آمریکا گره می‌زنند هشدار داده است. او گفته نظریه‌ای در داخل مطرح شده که بر اساس آن باید با بالا نگه‌داشتن قیمت نفت و انتظار برای شکست ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای، زمان خرید و حتی اگر آمریکا شروط هفت‌گانه ایران را بپذیرد، باز هم توافق را تا آن زمان نپذیرفت.

مطهری این نگاه را مبتنی بر احتمالات دانسته و تأکید کرده است که در سیاست نمی‌توان صرفاً روی چنین احتمالاتی حساب کرد.

این اظهارنظر از این جهت مهم است که بخشی از محاسبات سیاسی داخل ایران اکنون به انتخابات آمریکا گره خورده است. اما مسئله اینجاست که نتیجه انتخابات لزوماً به معنای تغییر فوری سیاست آمریکا در قبال ایران نیست. حتی اگر موازنه سیاسی در واشنگتن تغییر کند، پرونده هسته‌ای، امنیت اسرائیل، امنیت نیروهای آمریکایی، تحریم‌ها و تنگه هرمز همچنان روی میز باقی خواهند ماند.

از طرف دیگر، واشنگتن نیز ممکن است تصور کند افزایش فشار اقتصادی و نظامی، ایران را پیش از انتخابات مجبور به دادن امتیاز خواهد کرد.

در نتیجه، هر دو طرف ممکن است منتظر تغییر شرایط باشند؛ و همین انتظار می‌تواند یکی از خطرناک‌ترین بخش‌های بحران باشد.

گمانه جنگ در آبان جدی است؟

بسیاری از تحلیلگران در داخل ایران شروع دوباره جنگ را قطعی می‌دانند. به عنوان مثلا مهدی محمدی مشاور قالیباف در روزهای اخیر طی یک فایل صوتی گفته بود که وقوع جنگ دوباره قطعی است و حتی ۹۵ درصد مسیر آن طی شده است. امیرعلی ابوالفتح کارشناس مسائل آمریکا نیز در توییتی نوشته بود که وقوع جنگ بین ایران و آمریکا قطعی است.

روزنامه جمهوری اسلامی نیز در یادداشتی هشداردهنده، نوشته بود: ایران در ظرف زمانی یک ماه آینده باید با هوشیاری کامل حوادث را زیر نظر داشته باشد و از ارتکاب هرگونه اقدام عجولانه و محاسبه نشده پرهیز نماید.

هادی اعلمی فریمان، کارشناس مسائل بین‌الملل، اما اشاره دقیق‌تری به زمان احتمالی جنگ احتمالی دارد. او در گفت‌وگو با ایلنا تحلیل بسیار تندتری از شرایط ارائه کرده و گفته است مذاکرات عملاً به بن‌بست رسیده و حتی می‌توان از شکست آن سخن گفت.

او معتقد است آمریکا احساس می‌کند دست برتر را دارد و به سمت تشدید محاصره اقتصادی، نظامی و محدودیت‌های زمینی و هوایی حرکت می‌کند. اعلمی فریمان بر همین اساس گفته است باید انتظار حرکت به سمت یک جنگ «پُرشِدت» را از ماه آبان یا نیمه آبان داشت.

این کارشناس همچنین معتقد است ترامپ به شدت عمل و نتیجه‌گیری سریع از یک عملیات غافلگیرانه نیاز دارد و احتمالاً تلاش می‌کند کشورهای عربی منطقه و اسرائیل را نیز با خود همراه کند.

گفتنی است، وال‌استریت ژورنال و واشنگتن‌پست نیز در گزارش‌های خود به احتمال استفاده از توان نظامی افزایش‌یافته آمریکا در ماه‌های آینده اشاره کرده‌اند، هرچند هر دو رسانه تأکید کرده‌اند.

موضع اسرائیل چیست؟

در همین حال، اسرائیل نیز موضع خود را روشن نگه داشته است. بنیامین نتانیاهو در بازدید از پایگاه نیروی دریایی اسرائیل در اشدود بر مقابله با تهدیدهای ایران و گروه‌های نیابتی آن در حوزه دریایی تأکید کرده و درباره تهدید علیه خطوط کشتیرانی، بنادر و قلمرو دریایی اسرائیل هشدار داده است.

این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا هرگونه درگیری تازه ایران و آمریکا الزاماً به یک جنگ دوجانبه محدود نخواهد ماند. اسرائیل، کشورهای عربی منطقه، حوثی‌ها و نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه می‌توانند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم درگیر شوند. در چنین شرایطی، یک حمله در هرمز می‌تواند با یک حمله در یمن یا حمله به پایگاه‌های آمریکا پیوند بخورد و بحران را از یک جبهه به چند جبهه گسترش دهد.

با این حال هنوز نمی‌توان گفت که تصمیم نهایی برای آغاز دور جدید جنگ گرفته شده است. اما نمی‌توان هم وضعیت فعلی را یک بحران معمولی تلقی کرد و احتمال جنگ دوباره را دست کم گرفت.