آیا ال‌نینو برای ایران خبر خوبی است؟/ مهم‌ترین پیام ال‌نینوی ۲۰۲۶/ جزئیاتی از بارش باران در ایران

به گزارش زیرنویس، گاهی یک تغییر ظاهراً کوچک در گوشه‌ای از اقیانوس آرام می‌تواند پیامدهایی بسیار دورتر از محل وقوع خود داشته باشد؛ از بارش‌های سیل‌آسا در یک قاره تا خشکسالی در قاره‌ای دیگر.

مجید حبیبی نوخندان در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این ارتباط پیچیده، پدیده‌ای به نام ال‌نینو است، اظهار کرد: پدیده‌ای که این روزها بار دیگر توجه جامعه علمی و مدیران منابع طبیعی را به خود جلب کرده است.

وی با اشاره به اینکه ال‌نینو بخشی از یک چرخه طبیعی بزرگ‌تر در اقیانوس آرام و جو است که دانشمندان آن را ال‌نینو ـ نوسان جنوبی» یا ENSO می‌نامند، گفت:  این چرخه معمولاً بین سه وضعیت اصلی در نوسان است: ال‌نینو، لانینا و حالت نرمال. در شرایط عادی، بادهای تجاری در امتداد استوای اقیانوس آرام از سمت شرق به غرب می‌وزند. این بادها آب‌های گرم سطح اقیانوس را به سمت اندونزی و استرالیا می‌رانند و در مقابل، در نزدیکی سواحل غربی آمریکای جنوبی، آب‌های سرد و غنی از مواد غذایی از اعماق اقیانوس به سطح می‌آیند.

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو تصریح کرد: در زمان وقوع ال‌نینو، این نظم طبیعی برهم می‌خورد. بادهای تجاری ضعیف می‌شوند و آب‌های گرم سطحی که معمولاً در غرب اقیانوس آرام تجمع دارند، به سمت بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس حرکت می‌کنند. در نتیجه، محل شکل‌گیری ابرها و بارش‌های شدید نیز جابه‌جا می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: ال‌نینو مانند تغییر موقعیت یک منبع عظیم گرما در اقیانوس آرام است؛ تغییری که می‌تواند رفتار جو را در مناطق بسیار دور تحت تأثیر قرار دهد. سازوکار شکل‌گیری آن از تغییر بادهای تجاری و جابه‌جایی آب گرم آغاز می‌شود و از طریق تغییر گردش واکر، فشار هوا و جریان‌های جوی، اثر خود را به نقاط مختلف جهان منتقل می‌کند.

حبیبی نوخندان در پاسخ به این پرسش که چرا ایران باید به یک اقیانوس در آن سوی دنیا توجه کند، به دورپیوندها اشاره کرد و گفت: تغییرات بزرگ در اقیانوس و جو می‌توانند امواج و الگوهای جوی را در مسافت‌های بسیار طولانی منتشر کنند. ال‌نینو می‌تواند بر موقعیت و شدت جریان جت جنب‌حاره‌ای، مسیر حرکت سامانه‌های بارشی، فعالیت سامانه‌های مدیترانه‌ای و سودانی و انتقال رطوبت به منطقه اثر بگذارد. به همین دلیل، در برخی سال‌های ال‌نینویی، شرایط برای فعالیت سامانه‌های بارشی در بخش‌هایی از ایران مساعدتر می‌شود البته یک نکته بسیار مهم را نباید فراموش کرد و اینکه ال‌نینو به‌تنهایی آب‌وهوای ایران را تعیین نمی‌کند.

وی تاکید کرد: عوامل دیگری مانند نوسان اطلس شمالی، نوسان مادن ـ جولیان، وضعیت اقیانوس هند و مسیر سامانه‌های جوی اطلس و مدیترانه نیز می‌توانند اثر ال‌نینو را تقویت یا تضعیف کنند. بنابراین پیش‌بینی‌های فصلی، ذاتاً احتمالاتی هستند و نباید آنها را با پیش‌بینی قطعی یک فصل اشتباه گرفت.

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو درباره اهمیت ویژه ال‌نینوی رخ داده در سال میلادی جاری توضیح داد: بر اساس یافته های علمی و داده‌های هواشناسی اقیانوس آرام، ال‌نینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و ناهنجاری دمای سطح آب در محدوده خط استوا ( Niño-۳.۴ ) در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۱.۴ درجه سلسیوس گزارش شده است. بر این اساس، احتمال وقوع یک رویداد بسیار قوی برای پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ مطرح شده است البته قوی بودن ال‌نینو به معنای آن نیست که ایران حتماً با یک زمستان بسیار پربارش یا سیلابی روبه‌رو خواهد شد. آنچه اهمیت دارد این است که احتمال تغییر در الگوهای بارش و افزایش احتمال برخی رخدادهای حدی می‌تواند نیاز به آمادگی را بیشتر کند.

حبیبی نوخندان در پاسخ به این پرسش که آیا ال‌نینو برای ایران خبر خوبی است؟ تصریح کرد: این وضعیت جوی تصریح کرد: از یک طرف، افزایش بارش می‌تواند پس از چند سال خشکسالی، فرصتی ارزشمند برای کشور باشد. افزایش رطوبت خاک، تغذیه سفره‌های زیرزمینی در مناطقی که ظرفیت نفوذ دارند، بهبود وضعیت پوشش گیاهی مراتع و کاهش موقت تنش خشکسالی از جمله پیامدهای مثبت احتمالی هستند. حتی می‌توان از یک فصل مساعد برای اجرای برخی برنامه‌های احیای مراتع و جنگل‌کاری استفاده کرد.

وی روی دیگر ال نینو را سیلاب ذکر و اظهار کرد: اگر بارش‌ها در مدت کوتاهی و با شدت زیاد رخ دهند، افزایش بارندگی می‌تواند به‌جای آنکه به ذخیره آب تبدیل شود، به رواناب سطحی و سیلاب تبدیل شود. فرسایش خاک، انتقال رسوب، آسیب به زیرساخت‌ها و خسارت به اراضی کشاورزی و مراتع نیز از پیامدهای احتمالی چنین شرایطی است بنابراین نباید بارش بیشتر را همیشه مترادف آب بیشتر دانست.

حبیبی نوخندان یکی از مهم‌ترین نکات برای آینده منابع آب ایران‌ را نوع بارش دانست و گفت:  ممکن است در یک فصل مقدار بارش افزایش یابد، اما اگر بخش بیشتری از این بارش به‌جای برف، به صورت باران رخ دهد، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش می‌یابد. برف کوهستانی مانند یک مخزن طبیعی عمل می‌کند؛ آرام‌آرام ذوب می‌شود و در ماه‌های گرم سال، رودخانه‌ها و منابع آب را تغذیه می‌کند. بنابراین اگر دمای هوا بالاتر از حد معمول باشد.

وی تاکید کرد: در این شرایط کاهش سهم برف و ذوب سریع‌تر برف می‌تواند حتی پس از یک پاییز و زمستان نسبتاً پربارش، برای منابع آب تابستان سال بعد مشکل‌ساز شود این موضوع برای کشوری مانند ایران که با تنش آبی بلندمدت روبه‌رو است، اهمیت ویژه‌ای دارد.

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو  با اشاره به تجربه‌های گذشته گفت: بر اساس سابقه سال‌های گذشته،  سال‌های همراه با ال‌نینوی قوی می‌توانند با رخدادهای بارشی شدید همراه شوند. زمستان ۱۳۷۶، هم‌زمان با یکی از قوی‌ترین ال‌نینوهای قرن بیستم، با بارش‌های فراتر از معمول و وقوع سیلاب در برخی حوضه‌های کشور همراه بود همچنین سیلاب‌های گسترده فروردین ۱۳۹۸ در استان‌های مختلف و بارش‌های شدید و سیلاب جنوب سیستان و بلوچستان در دی ۱۳۹۸، اهمیت توجه به رخدادهای حدی را نشان می‌دهند. البته نمی‌توان هر یک از این رخدادها را صرفاً و به‌طور قطعی به ال‌نینو نسبت داد، زیرا سامانه اقلیمی ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل است.

وی تاکید کرد: این سابقه آب و هوایی نشان می‌دهد در سال‌های ال‌نینویی، فقط احتمال ترسالی مهم نیست؛ احتمال بارش‌های حدی و سیلاب نیز باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد بنابراین اگر ال‌نینو را صرفاً به‌عنوان خبر بارش بیشتر ببینیم، ممکن است فرصت مهمی را از دست بدهیم و در برابر تهدیدهای آن غافلگیر شویم.

حبیبی نوخندان توصیه کرد: لازم است پیش از اوج بارش‌های پاییز و زمستان، وضعیت آبخیزها و سازه‌های آبخیزداری بررسی شود، نقاط پرخطر سیلاب شناسایی شوند و سامانه‌های هشدار سریع مورد توجه قرار گیرند. در بخش کشاورزی و منابع طبیعی نیز پایش رطوبت خاک، وضعیت پوشش گیاهی و شرایط مراتع باید جدی‌تر دنبال شود. در صورت وقوع ترسالی، باید از فرصت برای احیای پوشش گیاهی و تقویت منابع طبیعی استفاده کرد، اما هم‌زمان برای رخدادهای بارشی شدید نیز آمادگی داشت.

وی تاکید کرد: مهم‌ترین پیام ال‌نینوی ۲۰۲۶ این است که نه باید از آن ترسید و نه باید آن را دست‌کم گرفت چراکه ال‌نینو یک پیش‌بینی هواشناسی برای یک روز یا یک هفته نیست بلکه یک پدیده بزرگ‌مقیاس اقیانوسی ـ جوی است که می‌تواند احتمال تغییر برخی الگوهای آب‌وهوایی را در مناطق مختلف جهان افزایش دهد بنابراین وقتی گفته می‌شود ال‌نینو قوی است، نباید بلافاصله نتیجه گرفت که «حتماً امسال در ایران سیل می‌آید یا حتماً کشور با بارش بسیار زیاد مواجه خواهد شد.

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو تصریح کرد: کشوری که سال‌ها با خشکسالی و کم‌آبی دست‌وپنجه نرم کرده است، طبیعتاً از افزایش بارش استقبال می‌کند. اما مدیریت هوشمند آب به این معناست که هم‌زمان با استقبال از باران، برای سیلاب، فرسایش خاک، رسوب‌گذاری و تغییر ذخیره برف نیز آماده باشیم.

وی افزود: ال‌نینو به ما یادآوری می‌کند که اقلیم جهان یک سیستم به‌هم‌پیوسته است؛ تغییری در آب‌های گرم اقیانوس‌آرام می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، بر تصمیم‌های کشاورز، مدیر منابع آب، دامدار، جنگل‌بان و حتی زندگی روزمره مردم اثر بگذارد.

مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو مسئله اصلی را میزان آمادگی ایران در این شرایط جوی دانست اظهار کرد: اگر پاسخ مثبت باشد، بارش‌های احتمالی پاییز و زمستان می‌تواند فرصتی برای کاهش بخشی از فشار خشکسالی باشد؛ و اگر آمادگی کافی وجود نداشته باشد، همان بارش می‌تواند در قالب سیلاب و خسارت ظاهر شود.

حبیبی نوخندان در پایان تاکید کرد: ال‌نینو را باید شناخت، پایش کرد و بر اساس آن آماده شد؛ نه اینکه از آن ترسید یا منتظر وقوع پیامدهایش ماند.

۴۷۲۳۶