روان‌شناسی چیست؟ تعریف، کاربردها و راهنمای ساده یادگیری روان‌شناسی

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی زیرنویس، تا به حال از خود پرسیده‌اید چرا هنگام یک مصاحبه کاری قلبتان تندتر می‌زند؟ چرا دیدن موفقیت یک دوست گاهی در شما احساس حسادت ایجاد می‌کند؟ چرا در بعضی موقعیت‌ها خجالت می‌کشید یا نام فردی را که می‌شناسید، برای چند لحظه به یاد نمی‌آورید؟

ما هر روز با چنین پرسش‌هایی درباره ذهن و رفتار خود و دیگران روبه‌رو هستیم. روان‌شناسی تلاش می‌کند به این پرسش‌ها پاسخ دهد؛ اما نه بر اساس حدس و گمان، بلکه با استفاده از روش‌های علمی و پژوهش‌های معتبر.

روان‌شناسی چیست؟

به زبان ساده، روان‌شناسی علم مطالعه ذهن و رفتار انسان است. این علم موضوعاتی مانند موارد زیر را بررسی می‌کند:

• یادگیری؛
• حافظه؛
• هیجان‌ها؛
• انگیزه؛
• شخصیت؛
• رشد؛
• تصمیم‌گیری؛
• رفتار اجتماعی؛
• سلامت روان.

بنابراین، روان‌شناسی فقط درباره بیماری‌های روانی یا درمان آن‌ها نیست. وقتی می‌پرسیم چرا در موقعیتی خاص دچار استرس می‌شویم، چرا از قضاوت دیگران خجالت می‌کشیم، چرا نسبت به موفقیت دیگران احساس حسادت می‌کنیم یا چرا گاهی چیزی را فراموش می‌کنیم، در واقع با پرسش‌هایی روبه‌رو هستیم که روان‌شناسی آن‌ها را بررسی می‌کند.

روان‌شناسی چه چیزهایی را مطالعه می‌کند؟

روان‌شناسی حوزه‌ای گسترده است و ذهن و رفتار انسان را از جنبه‌های مختلف بررسی می‌کند؛ از فرایندهای ذهنی مانند توجه و حافظه گرفته تا احساسات، شخصیت و روابط اجتماعی.

برای مثال:

• روان‌شناسی شناختی به توجه، حافظه، یادگیری، زبان و تصمیم‌گیری می‌پردازد.
• روان‌شناسی رشد تغییرات جسمی، شناختی، عاطفی و اجتماعی انسان را در دوره‌های مختلف زندگی بررسی می‌کند.
• روان‌شناسی اجتماعی به تأثیر دیگران و محیط اجتماعی بر افکار، احساسات و رفتار انسان توجه دارد.
• روان‌شناسی شخصیت تفاوت‌های فردی و الگوهای نسبتاً پایدار فکر، احساس و رفتار را مطالعه می‌کند.
• روان‌شناسی بالینی بیشتر با ارزیابی و درمان مشکلات و اختلالات روان‌شناختی سروکار دارد.

این شاخه‌ها تنها بخشی از حوزه گسترده روان‌شناسی هستند و هرکدام پرسش‌های متفاوتی درباره انسان مطرح می‌کنند.

آیا روان‌شناسی واقعاً یک علم است؟

روان‌شناسی علمی بر پژوهش و شواهد تکیه دارد. پژوهشگران برای بررسی رفتار و فرایندهای ذهنی از روش‌هایی مانند مشاهده، آزمایش، پرسش‌نامه، مصاحبه، بررسی داده‌ها و روش‌های پژوهشی دیگر استفاده می‌کنند.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در شبکه‌های اجتماعی مطالب زیادی با عنوان «روان‌شناسان می‌گویند» منتشر می‌شود که لزوماً پشتوانه علمی ندارند.

یکی از نخستین مهارت‌ها در یادگیری روان‌شناسی این است که بتوانیم میان یک ادعای جذاب و یک یافته علمی تفاوت بگذاریم. برای ارزیابی یک مطلب بهتر است بپرسیم:

• منبع این ادعا چیست؟
• آیا پژوهشی از آن حمایت می‌کند؟
• نویسنده یا گوینده چه تخصصی دارد؟
• آیا نتیجه‌گیری مطرح‌شده بیش از حد کلی و قطعی نیست؟

چرا دچار استرس می‌شویم؟

استرس بخشی معمول از زندگی است. امتحان، مصاحبه کاری، سخنرانی، تغییر شغل یا قرار گرفتن در موقعیتی ناآشنا می‌تواند با استرس همراه باشد.

با این حال، یک اتفاق مشابه لزوماً در همه افراد واکنش یکسانی ایجاد نمی‌کند. ممکن است صحبت کردن در جمع برای یک نفر ساده باشد، اما فردی دیگر پیش از شروع صحبت دچار نگرانی و تنش شود.

برای فهم این تفاوت، نباید فقط به خود موقعیت توجه کرد. برداشت فرد از موقعیت، تجربه‌های قبلی، میزان حمایت اجتماعی، شرایط جسمی و روانی و احساس او درباره توانایی‌هایش نیز می‌تواند بر واکنش استرس اثر بگذارد.

چرا حسادت می‌کنیم؟

دیدن موفقیت، موقعیت یا رابطه فردی دیگر گاهی احساس ناخوشایندی در ما ایجاد می‌کند. حسادت نیز مانند بسیاری از احساسات دیگر، یک علت واحد ندارد.

مقایسه خود با دیگران، احساس کمبود، نگرانی از دست دادن یک رابطه یا موقعیت و برداشت فرد از جایگاه خود می‌تواند با این احساس ارتباط داشته باشد.

روان‌شناسی تلاش می‌کند عوامل مختلفی را که در شکل‌گیری این احساس نقش دارند بررسی کند. شناخت حسادت به معنای سرزنش کردن خود نیست؛ بلکه می‌تواند فرصتی برای شناخت نیازها، نگرانی‌ها و مقایسه‌های ذهنی ما باشد.

چرا در بعضی موقعیت‌ها خجالت می‌کشیم؟

صحبت کردن در جمع، آشنایی با افراد جدید یا قرار گرفتن در موقعیتی که احساس می‌کنیم دیگران ما را ارزیابی می‌کنند، می‌تواند باعث خجالت شود.

در چنین شرایطی، فقط خود موقعیت اهمیت ندارد. افکاری که درباره خودمان داریم و برداشتی که از نگاه دیگران پیدا می‌کنیم نیز بر احساس ما اثر می‌گذارد.

به همین دلیل، ممکن است دو نفر در موقعیتی مشابه قرار بگیرند، اما واکنش‌های متفاوتی نشان دهند؛ یکی به‌راحتی صحبت کند و دیگری احساس خجالت یا معذب بودن داشته باشد.

چرا بعضی چیزها را فراموش می‌کنیم؟

فراموش کردن بخشی از تجربه طبیعی انسان است و هر فراموشی به معنای وجود یک مشکل جدی در حافظه نیست.

ما در طول روز با حجم زیادی از اطلاعات روبه‌رو می‌شویم و همه این اطلاعات به یک اندازه در حافظه باقی نمی‌مانند. ممکن است نام فردی را برای چند لحظه به یاد نیاوریم، مطلبی را که تازه خوانده‌ایم فراموش کنیم یا سال‌ها بعد ناگهان خاطره‌ای قدیمی را به یاد آوریم.

حافظه و یادگیری از موضوعات مهم روان‌شناسی هستند. پژوهشگران بررسی می‌کنند اطلاعات چگونه دریافت و پردازش می‌شوند، چگونه در حافظه باقی می‌مانند و چرا گاهی دسترسی به آن‌ها دشوار می‌شود.

چرا رفتار دیگران بر ما اثر می‌گذارد؟

انسان در خلأ زندگی نمی‌کند. خانواده، دوستان، همکاران و گروه‌هایی که در آن‌ها حضور داریم، می‌توانند بر افکار، احساسات و رفتار ما اثر بگذارند.

برای مثال، واکنش یک دوست ممکن است اعتمادبه‌نفس ما را افزایش دهد یا باعث شود درباره تصمیم خود دچار تردید شویم. نظر خانواده، هنجارهای اجتماعی و انتظارات محیط نیز می‌توانند بر انتخاب‌ها و رفتارهای ما اثر بگذارند.

بررسی همین تأثیرها یکی از موضوعات مهم روان‌شناسی اجتماعی است؛ حوزه‌ای که رفتار انسان را در ارتباط با دیگران و محیط اجتماعی مطالعه می‌کند.

تفاوت روان‌شناسی، روان‌درمانی و روان‌پزشکی چیست؟

این سه اصطلاح به حوزه‌های مرتبطی اشاره دارند، اما معنای یکسانی ندارند.

• روان‌شناسی: علم مطالعه ذهن و رفتار انسان است و شاخه‌های مختلفی دارد.
• روان‌درمانی: به روش‌های تخصصی کمک به افراد برای مواجهه با مشکلات روان‌شناختی و رفتاری گفته می‌شود و باید توسط متخصصان واجد شرایط انجام گیرد.
• روان‌پزشکی: شاخه‌ای از پزشکی است که به تشخیص و درمان اختلالات روانی می‌پردازد. روان‌پزشک پزشک است و در صورت نیاز می‌تواند دارو تجویز کند.

بنابراین، مطالعه روان‌شناسی به معنای توانایی تشخیص اختلال روانی در خود یا دیگران نیست.

روان‌شناسی چه کاربردی در زندگی روزمره دارد؟

روان‌شناسی فقط در دانشگاه یا اتاق درمان کاربرد ندارد. بسیاری از موضوعاتی که این علم بررسی می‌کند، مستقیماً با زندگی روزمره ما ارتباط دارند.

شناخت فرایندهای یادگیری می‌تواند به ما کمک کند روش مطالعه خود را بهتر بشناسیم. آشنایی با هیجان‌ها باعث می‌شود واکنش‌های خود را دقیق‌تر بررسی کنیم و شناخت روان‌شناسی اجتماعی می‌تواند در فهم رفتار خود و دیگران مفید باشد.

در محیط کار، مدرسه، روابط اجتماعی و هنگام تصمیم‌گیری‌های روزمره نیز با موضوعاتی روبه‌رو هستیم که روان‌شناسی آن‌ها را مطالعه می‌کند.

البته نباید از روان‌شناسی انتظار داشت برای همه مشکلات زندگی یک پاسخ فوری ارائه کند. رفتار انسان پیچیده است و معمولاً عوامل مختلفی در شکل‌گیری آن نقش دارند.

چگونه روان‌شناسی را از صفر یاد بگیریم؟

برای یادگیری روان‌شناسی لازم نیست از ابتدا سراغ مطالب تخصصی برویم. بهتر است این مسیر را مرحله‌به‌مرحله طی کنیم.

گام اول: با تعریف و مفاهیم پایه شروع کنید

ابتدا بدانید روان‌شناسی چیست و چه موضوعاتی را بررسی می‌کند. بدون شناخت مفاهیم پایه، ورود به مباحث تخصصی دشوار خواهد بود.

گام دوم: شاخه‌های مختلف روان‌شناسی را بشناسید

آشنایی با شاخه‌های روان‌شناسی کمک می‌کند بدانید هر حوزه به چه پرسش‌هایی پاسخ می‌دهد و کدام موضوع برای شما جذاب‌تر است.

گام سوم: روش علمی را یاد بگیرید

یکی از تفاوت‌های مهم روان‌شناسی علمی با مطالب عامه‌پسند، استفاده از روش پژوهش و شواهد است. بنابراین باید بدانیم یک نتیجه علمی چگونه به دست می‌آید و چه محدودیت‌هایی دارد.

گام چهارم: مفاهیم را در زندگی روزمره مشاهده کنید

می‌توان هنگام تجربه استرس، خجالت، حسادت یا تعامل با دیگران، به افکار و احساسات خود توجه کرد. البته مشاهده رفتار خود به معنای تشخیص روان‌شناختی نیست؛ بلکه نوعی خودآگاهی و تمرین مشاهده‌گری است.

گام پنجم: منابع معتبر انتخاب کنید

هنگام مطالعه مطالب روان‌شناسی بهتر است به نویسنده، منبع، تاریخ انتشار و شواهد مطرح‌شده توجه کنیم. هر مطلبی که با زبان قطعی و جذاب نوشته شده باشد، الزاماً علمی نیست.

پرسش‌های متداول درباره روان‌شناسی

آیا روان‌شناسی فقط درباره بیماری‌های روانی است؟

خیر. روان‌شناسی موضوعات گسترده‌ای مانند حافظه، یادگیری، شخصیت، رشد، هیجان، انگیزه و رفتار اجتماعی را نیز بررسی می‌کند.

آیا روان‌شناسی یک علم است؟

بله. روان‌شناسی علمی بر روش‌های پژوهشی، جمع‌آوری داده و بررسی شواهد تکیه دارد.

تفاوت روان‌شناسی و روان‌پزشکی چیست؟

روان‌شناسی علم مطالعه ذهن و رفتار است، در حالی که روان‌پزشکی یک تخصص پزشکی برای تشخیص و درمان اختلالات روانی است.

برای یادگیری روان‌شناسی از کجا شروع کنیم؟

بهتر است ابتدا با تعریف روان‌شناسی و مفاهیم پایه آشنا شویم، سپس شاخه‌های مختلف و روش علمی را بشناسیم و بعد سراغ موضوعات تخصصی‌تر برویم.

آیا مطالعه روان‌شناسی به ما اجازه می‌دهد دیگران را تشخیص دهیم؟

خیر. مطالعه کتاب یا مقاله روان‌شناسی جایگزین ارزیابی تخصصی نیست. نمی‌توان بر اساس چند رفتار یا یک ویدئوی کوتاه، برای خود یا دیگران تشخیص روان‌شناختی تعیین کرد.

روان‌شناسی؛ یاد گرفتن اینکه پیش از قضاوت، بیشتر سؤال کنیم

شاید ارزشمندترین چیزی که مطالعه روان‌شناسی به ما می‌دهد، مجموعه‌ای از پاسخ‌های آماده برای رفتار انسان نباشد؛ بلکه توانایی پرسیدن سؤال‌های دقیق‌تر باشد.

رفتار انسان از عوامل مختلفی تأثیر می‌گیرد و نمی‌توان برای همه افراد یک نسخه یکسان پیچید. روان‌شناسی کمک می‌کند به جای قضاوت سریع درباره خود و دیگران، دقیق‌تر نگاه کنیم، میان یک تجربه شخصی و یک یافته علمی تفاوت بگذاریم و برای فهم رفتار انسان، به جای برچسب زدن، سؤال‌های بهتری بپرسیم.

روان‌شناسی قرار نیست ما را به قاضی دیگران تبدیل کند؛ بلکه می‌تواند کمک کند خود و جهان انسانی اطرافمان را با دقت، انعطاف و آگاهی بیشتری بشناسیم.

۵۷