[جمیله کدیور] جرم‌انگاری بادبادک‌بازی در غزه

از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، نوار غزه به تعبیر تکان‌دهنده مقامات ارشد سازمان ملل متحد به «گورستان کودکان» تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های رسمی کمیسیون‌های مستقل سازمان ملل، در جریان جنگ غزه، کودکان عامدانه هدف قرار می‌گیرند، و تاکنون بیش از ۲۱,۵۰۰۰ کودک فلسطینی جان خود را از دست داده و بیش از ۴۴,۰۰۰ کودک دیگر با جراحات شدید و معلولیت‌های ابدی مواجه شده‌اند. در چنین بستری، صحبت از «بادبادک» دیگر روایت یک سرگرمی ساده نیست؛ بلکه توصیف تنها دریچه تنفس و شادی برای نسلی است که طبق گزارش سازمان نجات کودکان، ۹۶ درصد آنها در هراس دائم از مرگ آنی زندگی می‌کنند. در این متراکم‌ترین و محصورترین نقطه جهان، سهم کودکان از زمین، آوارگی و ویرانی خانه و از آسمان بارانِ مداومِ آتش و بمب بوده است.

بر اساس ماده ۳۱ کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد، «حق بازی و سرگرمی و فعالیت‌های تفریحی» یکی از ارکان اساسی رشد هر کودک است. با این حال، در نوار غزه، ساده‌ترین و سنتی‌ترین بازی کودکان – یعنی بادبادک‌بازی- به عنوان اقدامی نظامی و عملیات مسلحانه در مناقشات امنیتی و نظامی و حرکتی تروریستی تعریف می‌شود. نسبت دادن ماهیت نظامی به بادکنک‌ها و تلقی آنها به عنوان ادوات مسلحانه، حق بازی کودکان را که پیش از این محدود بود، محدودتر می‌کند. در جغرافیایی مملو از رنج برای کودکان، بادبادک‌بازی دیگر یک سرگرمی ساده و بی‌خطر نیست؛ این حقِ ابتدایی برای بازی، جرمانگاری شده و زیر سایه سنگین مفاهیم نظامی قرار گرفته است.

خاک غزه مدت‌هاست که با ایست‌های متعدد بازرسی، بمباران، آوارگی و مقررات سختگیرانه، کاملاً امنیتی شده است؛ اما امروز با اضافه شدن آسمان و بادبادک‌بازی، تمام جنبه‌های زندگی کودک فلسطینی از زمین تا آسمان، رنگ نظامی/امنیتی به خود گرفته است. برای کودکی که در محاصره متولد شده، رشد کرده و به اسباب‌بازی‌های مرسوم دیگر کودکان دسترسی ندارد، بادبادک یکی از دم‌دست‌ترین اسباب‌بازی‌هاست؛ وسیله‌ای که می‌تواند بدون محدودیت و بدون توجه به موانع و دیوارهای بلند، از مرز عبور کند و آرزوهای کودکِ ریسمان ‌به‌دست را با خود همراه کند. شاید دقیقاً به همین دلیل است که یک قدرت نظامی اشغالگر با هشدارهایش، به تدریج تعریف خود را از تهدید، از زمین غزه به آسمان گسترش می‌دهد. این بادبادک‌های سنتی، بدون موتور، سوخت و قابلیت نظامی، چیزی جز درخواست معصومانه کودکان برای آزادی و حق حیاتِ طبیعی نیستند؛ اما پاسخ اسرائیل، تلقی آنها هم‌ردیف تسلیحات نظامی و کشاندن دنیای پاک کودکان به خط مقدم نبرد است. بادبادک‌ها سازه‌هایی ساده‌اند که تنها با نیروی باد و امید کودکانه در آسمان پرواز می‌کنند و تا زمانی که نیروی باد و کودکی امیدوار باشد، هیچ مرزی را به رسمیت نمی‌شناسند.

بادبادک‌ها پدیده جدیدی برای کودکان غزه نیستند؛ آنها سال‌هاست که با خاطره جمعی این باریکه درهم تنیده‌اند. در سال ۲۰۱۱، بیش از۱۳۰۰۰ کودک در رویدادی که توسط اونروا برگزار شد، شرکت کردند و رکورد جهانی بیشترین تعداد بادبادک‌های به پرواز درآمده همزمان را شکستند. در آن زمان، بادبادک‌ها بر فراز ساحل غزه اوج می‌گرفتند و آسمان را به بوم نقاشی رنگ‌ها تبدیل کردند.

اما حالا اوضاع خیلی تغییر کرده است. در شرایطی که کودکان غزه همه چیزخود را از دست داده‌اند، بادبادک برای بسیاری به تنها راه برای بازیابی بخشی از دوران کودکیِ ربوده شده‌شان تبدیل شده است. بادبادک به زمین بازی یا تجهیزات گران‌قیمت نیاز ندارد؛ چند تکه کاغذ یا پلاستیک، چوب و نخ برای ساخت یک بادبادک کافی است تا دوباره جانی به امیدهای غرق در آوار آنها ببخشد. 

با این حال، دستگاه نظامی اسرائیل اخیراً در برابر این بادبادک‌ها اعلام آماده‌باش کرده و مقامات تل‌آویو تلاش می‌کنند وضعیت کنونی را مشابه حوادث ۳۰ مارس ۲۰۱۸ جلوه دهند؛ زمانی که در چارچوب مقاومت مردمی در امتداد مرز غزه در جریان «راهپیمایی بزرگ بازگشت»، هزاران فلسطینی در نزدیکی حصار مرزی جمع شدند تا حق بازگشت پناهندگان فلسطینی و پایان دادن به محاصره نوار غزه توسط اسرائیل را مطالبه کنند. در طول این تجمع فلسطینی‌ها بادبادک‌ها و بالن‌هایی را که برخی از آنها حامل مواد آتش‌زا بودند، به‌عنوان یک حرکت اعتراضی به محاصره غزه به هوا فرستادند.

طبق گزارش‌ها، در ماه اوت جاری(مرداد/شهریور)، در مجموع دوازده بادبادک و چهار بالن به دلیل وزش باد از مرز غزه عبور کردند. اگرچه ارتش اسرائیل گزارش داد که بادبادک‌هایی که بازیابی کرده هیچ ماده مشکوکی حمل نمی‌کردند و هیچ خطری نداشتند، اما واکنش مقامات تل‌آویو به شدت تهاجمی بود.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر و یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، در روز یکشنبه ۲۳ اوت ۲۰۲۶ (۱ شهریور ۱۴۰۵) طی یک بیانیه مشترک، پرواز این بادبادک‌ها را «از هر نظر یک اقدام جنگی» خواندند. نتانیاهو به حماس هشدار داد که در صورت تداوم پرتاب بادبادک، بالن یا پهپاد، عملیات نظامی را در غزه افزایش خواهد داد. کاتز هم با معادل‌سازی آنها گفت: «حکم یک بالن مانند یک بادبادک است و حکم یک بادبادک مانند یک پهپاد؛ با یا بدون مواد منفجره.»

طبق دستورالعمل مشترک نتانیاهو و کاتز، ارتش موظف شد هرگونه پرواز بادبادک کاغذی را با سه اقدام نظامی فوری پاسخ دهد:

یک. هدف قرار دادن سازماندهندگان، مجریان و زیرساختهای محل پرتاب.

دو. اخراج و تخلیه اجباری ساکنان محلهها یا مناطقی که بادبادک‌ها از آنجا به هوا برخاسته‌اند.

سه. تشدید عملیات ترورهای هدفمند علیه افرادی که اسرائیل آنها را مسئول این اقدام می‌داند.

با این رویکرد، یک اولتیماتوم سه روزه به حماس داده شد تا پرتاب بادبادک‌ها را متوقف کند.

در همین رابطه، اسحاق هرتزوگ، رئیس جمهور اسرائیل، اظهار داشت که اسرائیل «نباید هیچ نشانه یا نگرانی» مطرح شده توسط ساکنان شهرهای هم‌مرز با نوار غزه پس از حملات ۷ اکتبر را نادیده بگیرد و امنیت ساکنان این منطقه باید «در قلب هرگونه ترتیبات یا برنامه‌های آینده در مورد غزه» باشد.پس از این تهدیدات سنگین اسرائیل به حملات تلافی‌جویانه، یک مقام هیئت صلح غزه هم، روز سه‌شنبه ۲۵ اوت/ ۳ شهریور به حماس هشدار داد که تمام فعالیت‌های نظامی در غزه، از جمله پرواز بادبادک‌ها، باید متوقف شود.

 سرانجام روز پنجشنبه، ۲۷ اوت ۲۰۲۶/۵ شهریور ۱۴۰۵، کاتز با اعلام پایان اولتیماتوم گفت که از این پس، ارتش هرگونه پرواز شیء پرنده (حتی بدون مواد منفجره) را یک «اقدام تروریستی تمام‌عیار» قلمداد کرده و بلافاصله پاسخ نظامی سنگینی به آن خواهد داد.

پس از این خط و نشان‌های نظامی، کمیته‌های مردمی در غزه، از والدین خواستند که از پرواز دادن بادبادک‌ها توسط فرزندانشان جلوگیری کنند، نه به این دلیل که خود بادبادک‌ها خطرناک شده‌اند، بلکه به این دلیل که کودکانی که نخ‌های آنها را در دست دارند در معرض خطرند. با گسترش هشدارها، بسیاری از خانواده‌ها مانع بادبادک‌بازی فرزندانشان شدند، حتی با اینکه این وسیله از معدود سرگرمی‌های موجود برای کودکان در اردوگاه‌های آوارگان بود.

در همین راستا، کودکان غزه با برگزاری تجمعی اعتراضی با تأکید بر اینکه بادبادک‌ها ابزار تهدید نیستند، بلکه اسباب‌بازی‌هایی هستند که تکه‌ای از دوران کودکی‌شان را به همراه دارد که سال‌های جنگ آن را دزدیده است، بادبادک‌های خود را شکستند و به دریا انداختند. آنها همچنین تأکید کردند که می‌خواهند مانند سایر کودکان در سراسر جهان زندگی کنند، مکانی امن برای بازی پیدا کنند و بتوانند بادبادک‌های خود را بدون ترس بسازند و به پرواز درآورند و اندک شادی باقی مانده برای آنها نباید به منبع تهدید تبدیل شود.

وقتی بادبادک یک کودک از او گرفته یا به دریای غزه رها می‌شود، چیزی بیش از یک اسباب‌بازی از او گرفته شده، این آخرین فضای باقیمانده از آزادی است که در آن به کودک اجازه داده می‌شود که کودک باشد و کودکی کند.

این بادبادک‌ها، آخرین امید کودکانی است که از خدمات بهداشتی، آموزشی، رفاهی و آب و غذای کافی و به ویژه امکانات ورزشی و تفریحی و سرگرمی محروم ماندهاند. با این حال، رویکرد حاکم بر اسرائیل که حتی این تکه‌های کاغذ و پلاستیک را معادل «پهپادهای تهاجمی» قلمداد می‌کند، تیر خلاصی بر حق بازی و حقوق اولیه کودکانی است که می‌خواهند زنده بمانند.

این جنجال بادبادکی در حالی مطرح می‌شود که نقض توافق آتش‌بسِ مصوبِ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ توسط اسرائیل همچنان ادامه دارد. این اتفاقات را نباید از مسائل داخلی اسرائیل، فضای رقابت‌های انتخاباتی و عقب بودن نتانیاهو در نظرسنجی‌ها منفک دانست. بادبادک‌های کاغذی کودکان غزه اکنون به جدیدترین دستاویز سیاسی-نظامی رژیم برای نمایش قدرت، بازسازی وجهه رو به افول نتانیاهو در برابر شهرک‌نشینان و در نهایت توجیه تداوم حملات و نقض تعهدات بین‌المللی تبدیل شده است.

با این وجود، مشکل اصلی اسرائیل، وجود بادبادک‌ها نیست. برای اسرائیل، مشکل نفس وجود فلسطینی‌ها است. از زمان شکل‌گیری رژیم استعماری صهیونی در فلسطین، این مهمترین مشکل برای اسرائیل بوده و امنیت برای رژیم به معنای حذف کامل فلسطینی‌ها از سرزمین مادری است؛ یا با نسل‌کشی یا با کوچاندن و پاکسازی قومی و هر روز با یک بهانه و امروز به بهانه بادبادکبازی کودکان.

در غزه، جایی که کودکان خانه‌ها، مدارس، زمین‌های بازی و فضاهای امن خود را از دست داده‌اند، بادبادک چیزی بیش از یک اسباب‌بازی است؛ ریسمانی که کودک در دست دارد، فقط ریسمانی برای بادبادک نیست، بلکه ریسمانی است که به زندگی وصل است، و تهدیدهای اسرائیل درصدد محو و حذف این آخرین حلقه اتصال ریسمان‌ها به زندگی است.