چرا شربت تریاک در مراکز درمان اعتیاد کمیاب شده است؟

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با تشریح دلایل کمبود شربت اپیوم در مراکز درمان اعتیاد، از نشت بخشی از این دارو در چرخه تولید، توزیع و داروخانه‌ها خبر داد. سلیمان عباسی تأکید کرد همه بیماران تحت درمان اعتیاد مصرف‌کننده شربت اپیوم نیستند و سیاست درمانی کشور نیز به‌تدریج به سمت استفاده بیشتر از بوپرنورفین، متادون و داروهای آهسته‌رهش در حال تغییر است.

به گزارش ایسنا، سلیمان عباسی درباره آخرین وضعیت تأمین داروهای مخدرپایه مورد استفاده در درمان اعتیاد، اظهار کرد: «یکی از داروهای مورد استفاده، شربت اپیوم است، اما برخی تصور می‌کنند همه بیماران مراکز درمان اعتیاد از این دارو استفاده می‌کنند، در حالیکه چنین نیست. به طور معمول هر مرکز درمانی برای حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ بیمار سهمیه دارویی دریافت می‌کند که ترکیب مصرف آن‌ها میان این داروها متفاوت است.»

چرا شربت اپیوم کمیاب شده است؟

عباسی درباره علت کاهش تأمین شربت اپیوم افزود: «بر اساس قانون مبارزه با مواد مخدر، معاونت درمان وزارت بهداشت مکلف است هر سال میزان نیاز کشور به داروهای مخدرپایه را برآورد و اعلام کند. بخشی از این داروها برای درمان سایر بیماران و بخشی نیز ویژه درمان معتادان است. این نیازسنجی برای داروهایی مانند بوپرنورفین، متادون و شربت اپیوم انجام و به سازمان غذا و دارو اعلام می‌شود تا این سازمان بر اساس آن، مواد اولیه مورد نیاز برای تولید را تأمین کند.»

وی افزود: «در گذشته بخش مهمی از مواد اولیه از محل کشفیات مواد مخدر تأمین می‌شد و پس از طی مراحل قانونی در اختیار چرخه تولید دارو قرار می‌گرفت، اما دو عامل موجب بروز مشکل شد؛ نخست کاهش تولید مواد مخدر در افغانستان و دوم وجود ناخالصی در بخشی از مواد کشف‌شده که می‌توانست عوارض دیگری برای مصرف‌کنندگان ایجاد کند و به همین دلیل ناچار به معدوم‌سازی آن‌ها هستیم. در این میان نیز، سازمان غذا و دارو معتقد است خلوص برخی از این مواد حدود ۳ تا ۴ درصد است، اما آزمایشگاه پلیس در مواردی خلوص ۸، ۹ و حتی ۱۲ درصد را اعلام کرده؛ بنابراین امکان استحصال داروی بیشتری از این مواد وجود دارد. به همین دلیل سازمان غذا و دارو باید از ابتدای سال پیش‌بینی دقیقی از میزان مواد اولیه مورد نیاز برای تأمین داروها داشته باشد و اگر احتمال کمبود وجود دارد، پیش از بروز بحران نسبت به تأمین آن اقدام کند.»

صادرات مواد اولیه و نشت دارو به بازار آزاد

عباسی با اشاره به صادرات مواد اولیه در مقطعی از سال گذشته گفت: «شواهد و آمارها نشان می‌دهد صادرات بخشی از مواد اولیه، در کنار سایر عوامل، موجب شده با مشکل تأمین دارو مواجه شویم. از سوی دیگر، هرچند بخشی از مواد دارای ناخالصی معدوم می‌شد، اما آنچه در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌گرفت از خلوص بالاتری برخوردار بود و قابلیت استحصال داروی بیشتری داشت. اگر امروز مراکز مجاز با کمبود دارو مواجه هستند، در مقابل مشاهده می‌کنیم که این داروها در مراکز غیرمجاز، عطاری‌ها و بازار آزاد وجود دارد و دسترسی معتادان به آن‌ها آسان‌تر شده است. اگر دارویی وجود ندارد، نباید در هیچ نقطه‌ای وجود داشته باشد و اگر وجود دارد، اولویت تأمین باید با مراکز درمانی مجاز باشد، چراکه عرضه این داروها در عطاری‌ها یا بازار آزاد جرم محسوب می‌شود.»

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به منشأ نشت شربت اپیوم گفت: «زنجیره تولید، توزیع و مصرف این دارو در سه بخش با احتمال نشت مواجه بوده است؛ نخست در کارخانه تولیدکننده، دوم در فرآیند انتقال دارو از کارخانه به دانشگاه‌های علوم پزشکی و سوم در مرحله مصرف در برخی مراکز درمانی. البته میزان نشت در مراکز درمانی کمتر بوده و بخش عمده مشکلات در مراحل تولید، شرکت‌های توزیع و داروخانه‌ها رخ داده و بنابراین این چرخه باید ساماندهی شود.»

عباسی درباره میزان کمبود دارو نیز اظهار کرد: «آمار دقیق موجودی و ذخایر دارویی در اختیار سازمان غذا و داروست و این سازمان باید میزان ذخایر خود را اعلام کند، اما پس از طرح این موضوع در مجلس و مطرح شدن پرسش‌های متعدد، معاونت درمان وزارت بهداشت نیز برای مدیریت شرایط، پروتکل‌های درمانی را به‌روزرسانی کرده است.»

تغییر رویکرد درمان اعتیاد در کشور

عباسی با اشاره به تغییر رویکرد درمانی در حوزه داروهای مخدرپایه اظهار کرد: «وزارت بهداشت در مقطع اخیر، درمان را به سمت «بوپرنورفین» هدایت کرده است. البته در حال حاضر نیز درمان خط اول در بسیاری از کشورهای دنیا بر پایه بوپرنورفین انجام می‌شود. در جلساتی که با مسئولان روسیه داشتیم و آن‌ها مهمان ایران بودند، تبادلات علمی و تخصصی انجام شد. مسئولان این کشور اعلام کردند که اساساً در روسیه از شربت اپیوم در درمان اعتیاد استفاده نمی‌شود و با تکیه بر پروتکل‌های درمانی مبتنی بر بوپرنورفین نیز نتایج موفقی به دست آورده‌اند. روند جهانی نیز به همین سمت در حرکت است، زیرا هرچند شربت اپیوم در درمان بیماران کاربرد داشته، اما عوارض خاص خود را نیز به همراه دارد و علاوه بر درمان اعتیاد، در برخی حوزه‌های دیگر درمانی و برای سایر داروهای مخدرپایه مانند مورفین نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت.»

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در پاسخ به پرسشی درباره افزایش ناخالصی مواد مخدر و تأثیر آن بر کمبود داروهای مخدرپایه گفت: «در سال‌های گذشته میزان خلوص مواد کشف‌شده معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد اعلام می‌شد و همین میزان نیز می‌توانست کمک قابل توجهی به تأمین داروها کند، اما اکنون سازمان غذا و دارو در بسیاری از موارد خلوص را حدود سه درصد اعلام می‌کند، در حالی که آزمایشگاه پلیس در برخی نمونه‌ها خلوص هشت تا ۱۰ درصد را نیز گزارش کرده است. طبیعی است هرچه خلوص بیشتر باشد، میزان استحصال دارو نیز افزایش پیدا می‌کند.»

وی ادامه داد: «آن دسته از مواد کشف‌شده که معدوم می‌شوند، دارای ناخالصی بسیار بالایی هستند و اساساً قابلیت ورود به چرخه تولید دارو را ندارند؛ بنابراین از بین برده می‌شوند.»

تجویزهای خارج از پروتکل

عباسی با تشریح چرخه تأمین شربت اپیوم اظهار کرد: «معاونت درمان وزارت بهداشت هر سال بر اساس تعداد بیماران تحت درمان در سراسر کشور، میزان مورد نیاز شربت اپیوم، متادون و سایر داروها را اعلام می‌کند و سازمان غذا و دارو نیز موظف است بر همان اساس مواد اولیه را تأمین کرده و فرآیند تولید را انجام دهد. مسیر پیش‌بینی‌شده، مسیر درستی بوده، اما پس از مدتی عواملی مانند صادرات مواد اولیه، نشت دارو به بازار آزاد و همچنین فاصله گرفتن برخی مراکز از پروتکل‌های استاندارد درمانی، موجب بروز مشکل شد. برای نمونه اگر بر اساس پروتکل درمانی، یک بیمار باید با دوز حدود ۱۸ سی‌سی تحت درمان قرار می‌گرفت، در برخی مراکز دوزهای ۳۰، ۴۰ یا حتی ۵۰ سی‌سی و بیشتر تجویز می‌شد. این موضوع در حالی بود که اگر بیمار همه دارو را مصرف می‌کرد، احتمال اوردوز و حتی مرگ وجود داشت؛ بنابراین بخشی از این داروها به فروش می‌رسید یا از آن برای تهیه تریاک استفاده می‌شد و همین مسئله مشکلات دیگری را ایجاد می‌کرد.»

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر تأکید کرد: «در حال حاضر درمان‌ها کاملاً بر مبنای اصول علمی انجام می‌شود. بیمارانی که با بوپرنورفین یا متادون تحت درمان قرار می‌گیرند، روند درمان موفقی دارند و به همین دلیل نیز اعتراضی نسبت به این شیوه درمان وجود ندارد.»

شربت اپیوم حذف نشده است؛  نسل جدید درمان اعتیاد

وی درباره حذف شربت اپیوم از سبد درمانی نیز گفت: «مصرف شربت اپیوم به طور کامل حذف نشده است، بلکه وزارت بهداشت اولویت‌بندی انجام داده است. بر این اساس، بیمارانی که مبتلا به سرطان، دارای بیماری‌های خاص یا سالمند هستند و مصرف بالایی دارند، همچنان با شربت اپیوم درمان می‌شوند، اما سایر بیماران به سمت درمان با بوپرنورفین و متادون هدایت شده‌اند.»

عباسی از بررسی یک روش درمانی جدید نیز خبر داد و گفت: «موضوع دیگری که اکنون روی آن کار می‌کنیم، حرکت به سمت داروهای «آهسته‌رهش» است؛ فناوری جدیدی که می‌تواند پیامدهای بسیار مثبتی برای آینده درمان اعتیاد در کشور داشته باشد. این داروها به صورت تزریقی استفاده می‌شوند و نمونه‌های یک‌ماهه و سه‌ماهه دارند. مهم‌ترین مزیت آن‌ها این است که دارو به تدریج و در طول شبانه‌روز در بدن آزاد می‌شود؛ بنابراین رفتارهای پرخطر، پرخاشگری و درگیری را کاهش می‌دهد. در حال حاضر این روش برای انواع مختلف مواد مخدر در حال طی کردن مراحل بررسی و ارزیابی است.»

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر افزود: «این روش عملاً می‌تواند جایگزین درمان‌های فعلی مانند شربت اپیوم و متادون شود. مزیت دیگر آن نیز کاهش تمایل بیمار به مصرف مجدد مواد مخدر است؛ به گونه‌ای که فرد دیگر ناچار نیست برای تهیه مواد، خانه یا محل کار خود را ترک کند، در محیط‌های آلوده حضور یابد، شغل خود را از دست دهد یا در خانواده و محل کار دچار تنش و پرخاشگری شود، زیرا دارو به صورت تدریجی در بدن آزاد شده و وضعیت جسمی و روانی بیمار را در شرایط پایدارتری نگه می‌دارد.»

وی درباره تجربه اجرای این شیوه درمانی در سایر کشورها نیز گفت: «با توجه به اینکه این روش در حال تبدیل شدن به درمان خط اول در دنیاست، پیش‌بینی می‌کنیم در کشور ما نیز نتایج بسیار مطلوبی به همراه داشته باشد.»

ماجرای واردات ۷۲ هزار میلیارد تومان تریاک چیست؟

عباسی با اشاره به مزایای داروهای آهسته‌رهش در درمان اعتیاد اظهار کرد: «این داروها علاوه بر کنترل رفتارهای پرخطر، موجب می‌شوند فرد کمتر به سمت حضور در مناطق آلوده و تهیه مواد مخدر سوق پیدا کند و بیشتر به زندگی روزمره، خانواده و فعالیت‌های شغلی خود بپردازد. این موضوع می‌تواند دستاورد مهمی برای آینده نظام درمان اعتیاد کشور باشد و پایداری افراد در فرآیند درمان و ترک اعتیاد را افزایش دهد.»

وی درباره میزان موفقیت این روش درمانی گفت: «هنوز نمی‌توان آمار دقیقی از میزان پایداری بیماران پس از مصرف این دارو ارائه کرد، زیرا این دارو باید تمام مراحل قانونی، علمی و ارزیابی‌های نهایی را طی کند. اکنون مراحل تحقیقاتی و بررسی‌های تخصصی آن در وزارت بهداشت انجام شده و پس از ورود به مرحله اجرا، امکان استخراج آمارهای واقعی فراهم خواهد شد. با این حال، نتایج به‌دست‌آمده در سایر کشورهای دنیا نشان می‌دهد که این روش پیامدهای مطلوبی داشته و پیش‌بینی می‌کنیم در ایران نیز با موفقیت همراه باشد.»

مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر درباره زمان اجرای رسمی این طرح و هزینه‌های آن نیز اظهار کرد: «هدف اصلی ما این است که دسترسی افراد مبتلا به اعتیاد به خدمات درمانی آسان‌تر شود. هرچه فاصله مراکز درمانی از محل زندگی افراد بیشتر باشد، احتمال انصراف از درمان و بروز مشکلات نیز افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین تلاش ما این است که این داروها با اولویت از طریق مراکز درمانی موجود در سراسر کشور عرضه شوند. سال‌هاست که پزشکان، پرستاران و کادر درمانی شاغل در مراکز درمان اعتیاد با ستاد همکاری می‌کنند و این ظرفیت علمی و تخصصی می‌تواند به اجرای سریع و صحیح پروتکل‌های جدید درمانی کمک کند.»

عباسی ادامه داد: «این دارو مراحل تحقیقاتی خود را در وزارت بهداشت طی کرده، نتایج مثبتی به دست آمده و پس از تدوین پروتکل‌های درمانی، به سبد دارویی درمان اعتیاد کشور اضافه خواهد شد.»

وی درباره هزینه این دارو نیز گفت: «قیمت نهایی هنوز از سوی شرکت تولیدکننده اعلام نشده است، اما تلاش ما این است که هزینه آن به اندازه‌ای نباشد که مانعی برای مراجعه بیماران ایجاد کند. هدف اصلی، تحت پوشش قرار گرفتن این دارو توسط بیمه‌هاست. پس از نهایی شدن قیمت و تکمیل پروتکل‌های درمانی، با شرکت‌های بیمه مذاکره خواهیم کرد تا بخش قابل توجهی از هزینه‌ها پوشش داده شود و بیماران بتوانند با سهولت بیشتری از این روش درمانی استفاده کنند. اگر هزینه درمان بیش از توان مالی بیماران باشد، عملاً در درمان موفق نخواهیم بود. در حالی که مزیت اصلی این داروها، کاهش رفتارهای پرخطر، کاهش جرم و جنایت و جلوگیری از بازگشت بیمار به محیط‌های آلوده است، زیرا دارو به تدریج در بدن آزاد می‌شود و میل فرد به مصرف مجدد مواد مخدر را کاهش می‌دهد.»