مردی که با یک استخوان شکسته قهرمان جهان شد: روایت ناگفته ۱۴۰ روزِ فرانچسکو توتی

تابستان ۲۰۰۶، فرانچسکو توتی جام جهانی را بالای سر برد؛ اما کمتر کسی می‌داند که تنها چند ماه پیش از آن، پزشکان نام او را از فهرست تیم ملی خط زده بودند. این، داستان نبرد یک کاپیتان با زمان است و علمی که در سکوت، این نبرد را ممکن کرد.

نوزدهم فوریه، دقیقه یازدهم: لحظه‌ای که رم از حرکت ایستاد

یکشنبه بود و آ.اس رم در میانه یکی از بهترین فصل‌های تاریخش، میزبان امپولی بود. هوادارانی که برای تماشای کاپیتانشان به ورزشگاه آمده بودند، انتظار هر چیزی را داشتند جز آنچه در دقیقه یازدهم رخ داد؛ توتی در یک برخورد سخت از پشت نقش زمین شد و این‌بار، برخلاف همیشه، بلند نشد. تشخیص کوتاه و بی‌رحم بود؛ شکستگی استخوان نازک‌نی، همراه با پارگی رباط و آسیب عصبی مچ پای چپ.

آنچه آن شب خواب کادر پزشکی و میلیون‌ها هوادار را آشفت، شکستگی نبود، بلکه تقویم بود. تا آغاز جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان تنها ۱۰۹ روز مانده بود. ترمیم چنین آسیبی معمولاً ماه‌ها زمان می‌برد. به همین دلیل، روزنامه‌های ایتالیا یکی پس از دیگری نام کاپیتان را از فهرست تیم ملی خط زدند؛ انگار رؤیای توتی پیش از آنکه آغاز شود، تمام شده بود.

اتاق عمل ویلا استوارت و یک قمار دوساعته

همان روز، توتی روی تخت جراحی کلینیک ویلا استوارت رم خوابید و سرنوشتش را به دستان پروفسور پی‌یر پائولو ماریانی، یکی از سرشناس‌ترین جراحان ارتوپد ایتالیا، سپرد. عملی که در پیش بود، ساده نبود. ماریانی طی بیش از دو ساعت، یک پلاک تیتانیومی دائمی را به‌همراه ۱۳ پیچ فلزی در مچ پای کاپیتان کار گذاشت تا قطعات شکسته استخوان را سر جای خود قفل کند.

می‌گویند توتی پیش از بیهوشی رو به جراحش جمله‌ای گفت که تمام بار این قمار را روی دوش او گذاشت. او گفت: «من در جام جهانی بازی خواهم کرد، اما بخش زیادی از آن به شما بستگی دارد». پاسخ ماریانی بیش از یک دلداری بود؛ او می‌گفت که بدن توتی را می‌شناسد و روند استخوان‌سازی او سریع‌تر از حد معمول است. دقیقاً همین جمله، کلید فهم تمام این داستان است.

برخلاف تصور رایج، استخوان یک تکه‌سنگ بی‌جان نیست که فقط منتظر چسبیدن بماند. استخوان کارگاهی همیشه‌فعال است که دو گروه در آن کار می‌کنند: استئوکلاست‌ها که بافت فرسوده را برمی‌دارند و استئوبلاست‌ها که استخوان تازه می‌سازند. در یک شکستگی، هرچه گروه سازنده در این کارگاه دست بالا را بگیرد، ترمیم سریع‌تر پیش می‌رود؛ و همین بود که ماریانی در بدن توتی به آن امید بسته بود.

به زبان ساده، استخوان را مثل یک زمین فوتبال تصور کنید که دائم بازسازی می‌شود؛ یک تیم چمن خراب را می‌کند و تیم دیگر چمن نو می‌کارد. برای آنکه توتی زود به میدان برگردد، تیم چمن‌کار باید تندتر از معمول کار می‌کرد.

نبردی که در زمین دیده نمی‌شد: مسابقه توتی با تقویم

از فردای جراحی، نبرد اصلی توتی آغاز شد؛ نبردی نه با حریفان، که با ساعت. او روزها را با ساعت‌ها فیزیوتراپی و تمرین در آب پر کرد. کار در استخر به او اجازه می‌داد بدون تحمیل تمام وزن بر پای آسیب‌دیده، انعطاف و قدرتش را بازیابد. هفته به هفته مرز تازه‌ای جابه‌جا می‌شد؛ از حرکات کششی به تحمل وزن، و از تحمل وزن به دویدن سبک. جدول زیر این مسیر نفس‌گیر را گام‌به‌گام نشان می‌دهد:

جدول ۱: گاه‌شمار مصدومیت تا قهرمانی؛ از ۱۹ فوریه تا ژوئیه ۲۰۰۶

اگر دقیق‌تر به این جدول نگاه کنیم، یک خط خالی در آن هست؛ لایه‌ای از درمان که در هیچ ستونی به‌روشنی ثبت نشد. در کنار جراحی و توان‌بخشی، روایت‌هایی که بعدها منتشر شد از نقش یک مراقبت سوم می‌گویند؛ مراقبتی که هدفش نه ترمیم مکانیکی، بلکه شتاب ‌بخشیدن به فرایند استخوان‌سازی بود. این مراقبت، همان بازیکنی است که نامش هرگز در ترکیب تیم نوشته نشد، اما شاید سهمی در این بازگشت داشت.

نتیجه را تاریخ ثبت کرد؛ توتی تنها ۸۱ روز پس از مصدومیت در فینال کوپا ایتالیا به میدان بازگشت، در فهرست نهایی ایتالیا جای گرفت و در هر هفت بازی تیمش بازی کرد. در شبی که هیچ ایتالیایی‌ای فراموش نمی‌کند، با پنالتی دقیقه نودوپنجم مقابل استرالیا، دروازه صعود را گشود و کمتر از 5 ماه، یعنی ۱۴۰ روز پس از جراحی، قهرمان جهان شد.

بازیکن یازدهمی که نامش در ترکیب نبود

اگر توتی ستاره روی زمین بود، آن مراقبت نادیده را می‌توان بازیکن یازدهمی دانست که در سکوت بازی کرد. نامش تری‌پاراتاید است. برای آنکه بدانیم چرا اهمیت دارد، باید ببینیم اصلاً چه کاری از آن برمی‌آید.

تری‌پاراتاید نسخه‌ای آزمایشگاهی از بخش فعال هورمون پاراتیروئید انسانی است که با نام علمی PTH 1-34 شناخته می‌شود؛ یعنی همان ۳۴ اسیدآمینه نخست این هورمون که قلب فعالیت زیستی آن هستند. آنچه این مولکول را میان سایر داروهای استخوان متمایز می‌کند، تنها یک واژه است: «آنابولیک»، به‌معنای استخوان‌ساز.

به زبان ساده: بیشتر داروهای رایج پوکی استخوان مثل یک مدافع خوب بازی می‌کنند؛ جلوی از ‌دست ‌رفتن استخوان را می‌گیرند. اما تری‌پاراتاید مثل یک مهاجم است؛ به‌جای آنکه فقط دفاع کند، خودش استخوان تازه می‌سازد. این دو، دو نقش کاملاً متفاوت در یک تیم هستند.

برای آنکه تفاوت نقش‌ها را یک‌جا ببینیم، کافی است دو رویکرد درمانی را کنار هم بگذاریم:

جدول ۲. دو نقش متفاوت در تیم استخوان: سازنده در برابر نگه‌دارنده

یک نکته را هم باید شفاف گفت تا تصویر کامل شود؛ نقش شناخته‌شده و تأییدشده تری‌پاراتاید درمان پوکی استخوان پیشرفته و پرخطر است. استفاده از آن برای تسریع ترمیم شکستگی ورزشی -مثل آنچه در روایت توتی خواندیم- کاربرد استاندارد این دارو نیست و چنین تصمیمی تنها در حیطه پزشک متخصص قرار می‌گیرد. بااین‌حال، همین مولکول با همین توان استخوان‌سازی سال‌ها بعد سرنوشتی تازه پیدا کرد؛ این‌بار نه در زمین برلین، بلکه در داروخانه‌های ایران.

از برلین تا تهران: قصه رسیدن یک مولکول به ایران

داستان تری‌پاراتاید در ایران داستان دسترسی است. نسخه اصلی این داروی زیستی سال‌ها تنها به‌صورت وارداتی و با قیمت گران در دسترس بود؛ تا اینکه شرکت دانش‌بنیان سیناژن -از پیشگامان بیوتکنولوژی دارویی ایران که از سال ۱۳۷۳ فعالیت می‌کند- نسخه نوترکیب ایرانی آن را با نام سینوپار توسعه داد و تولید کرد و این درمان استخوان‌ساز را در داخل کشور در دسترس گذاشت.

سینوپار فرآورده دارویی حاوی تری‌پاراتاید است، اما ساخت ایران؛ یک قلم تزریقی آماده ‌مصرف، حاوی ۲.۴ میلی‌لیتر محلول با دوز استاندارد ۲۰ میکروگرم در روز. هدف آن نیز دقیقاً همان است که در زیست‌شناسی استخوان دیدیم؛ کمک به ساخت استخوان و افزایش تراکم آن در بیماران مبتلا به پوکی استخوان پرخطر.

مثل آنچه در داستان توتی خواندیم، اینجا هم یک قاعده ثابت برقرار است؛ این یک داروی تخصصی و فقط ‌با ‌نسخه است. اینکه چه کسی، با چه دوزی و برای چه مدتی آن را دریافت کند، تصمیمی است که تنها پزشک می‌گیرد، نه خود بیمار. همان‌طور که پشت بازگشت توتی یک تیم پزشکی کامل ایستاده بود، پشت هر درمان موفق استخوان نیز باید یک پزشک بایستد.

چند پرسش که شاید برای شما هم پیش بیاید

تری‌پاراتاید با داروهای معمول پوکی استخوان چه فرقی دارد؟ بیشتر داروها سرعت تخریب استخوان را کم می‌کنند (نقش مدافع)، اما تری‌پاراتاید استخوان‌ساز است (نقش مهاجم) و به ساخت بافت استخوانی تازه کمک می‌کند.

چطور می‌توان به سلامت و استحکام استخوان کمک کرد؟ استحکام استخوان به ترکیبی از تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و درصورت نیاز، درمان‌های تخصصی بستگی دارد و بهترین مسیر برای هر فرد را پزشک تعیین می‌کند.

سینوپار را چه کسانی مصرف می‌کنند؟ بیمارانی که پزشک‌شان، براساس شرایط بالینی، تری‌پاراتاید را برایشان تجویز کرده است. این دارو نسخه‌ای و تزریقی است و دوز و مدت مصرف آن را پزشک مشخص می‌کند.

داستان استخوان‌های شما

داستان توتی یک استثنا بود، اما درس آن برای همه ماست؛ استخوان‌های ما زنده‌اند، می‌شکنند و می‌توانند بازساخته شوند، به‌شرط آنکه به‌موقع و درست به آن‌ها رسیدگی کنیم. اگر درباره پوکی استخوان یا خطر شکستگی پرسشی دارید، نخستین قدم نه جست‌وجوی اینترنتی، بلکه گفت‌وگو با پزشک متخصص است. برای شناخت بهتر دنیای سلامت استخوان می‌توانید از منابع معتبری مانند سایت ارکیدلایف استفاده کنید.

گاهی فاصله میان استخوان شکسته و قهرمانی، تنها در گرو تصمیم درست و به‌موقع است.