جزئیات طرح خانواده‌محور بهزیستی؛ خانواده‌های میزبان چطور انتخاب می‌شوند؟

سپردن کودکان تحت پوشش بهزیستی به خانواده‌ها، به جای نگهداری بلندمدت در مراکز شبانه‌روزی، یکی از رویکردهای جدید سازمان بهزیستی در حوزه حمایت از کودکان و نوجوانان است. سیاستی که با هدف نزدیک‌تر کردن فضای رشد کودک به محیط خانواده اجرا می‌شود، اما همزمان پرسش‌هایی جدی درباره نحوه انتخاب خانواده‌ها، آموزش آن‌ها و سازوکار نظارت بر وضعیت کودکان ایجاد کرده است.

پس از ماجرای سارا کنعانی و سرپرستی موقت یک نوزاد چندروزه در جریان جنگ ۴۰ روزه، این پرسش در افکار عمومی مطرح شد که اگر قرار است کودکان از مراکز نگهداری خارج شوند و در محیط خانواده رشد کنند، چه تضمینی وجود دارد که خانواده پذیرنده، محیطی امن، پایدار و مناسب برای کودک فراهم کند؟

سازمان بهزیستی در سال‌های اخیر تلاش کرده پاسخ این پرسش را در تغییر رویکرد خود از «مرکزمحوری» به «خانواده‌محوری» جست‌وجو کند. بر این اساس، مراکز شبانه‌روزی حذف نمی‌شوند، اما اولویت این است که کودکانی که امکان زندگی در خانواده زیستی خود را ندارند، در صورت فراهم بودن شرایط قانونی و اجتماعی، در یک محیط خانوادگی تحت مراقبت قرار بگیرند.

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های این سیاست، طرح «خانواده میزبان» یا «مراقبت موقت» است. در این طرح، خانواده‌های واجد شرایط می‌توانند برای دوره‌ای مشخص مسئولیت نگهداری، مراقبت و تربیت کودک را برعهده بگیرند؛ بدون آنکه الزاماً رابطه حقوقی فرزندخواندگی میان کودک و خانواده ایجاد شود.

با این حال، اجرای این طرح پرسش‌های مهمی را به همراه دارد: خانواده‌های میزبان چگونه انتخاب می‌شوند؟ چه آموزش‌هایی پیش از پذیرش کودک دریافت می‌کنند؟ سازمان بهزیستی چطور بر وضعیت کودک در خانه نظارت می‌کند؟ اگر میان کودک و خانواده میزبان وابستگی عاطفی شکل بگیرد، چه تصمیمی برای آینده کودک گرفته می‌شود؟ و در صورت بروز مشکل، مسیر بازگشت کودک یا تغییر خانواده چگونه خواهد بود؟

اهمیت این پرسش‌ها زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بخش بزرگی از کودکان تحت پوشش بهزیستی، بی‌سرپرست نیستند، بلکه بدسرپرست‌اند. در چنین شرایطی، فرزندخواندگی پاسخ همه پرونده‌ها نیست و بهزیستی ناچار است از مدل‌های دیگری مانند خانواده امین، خانواده میزبان و مراقبت موقت استفاده کند.

در همین زمینه، ابراهیم غفاری، مدیرکل دفتر امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ جزئیات سیاست خانواده‌محور این سازمان، تفاوت طرح میزبان با فرزندخواندگی، سازوکار انتخاب و آموزش خانواده‌ها، نحوه نظارت بر آن‌ها و آخرین آمار کودکان تحت پوشش بهزیستی را تشریح کرده است.

چرا بهزیستی از مراکز شبانه‌روزی فاصله می‌گیرد؟

غفاری با تأکید بر اینکه خانواده‌محوری مبنای علمی و اجتماعی دارد، گفت: «مفهوم خانواده‌محوری در سازمان بهزیستی کشور برخاسته از مبانی علمی در حوزه علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی، علوم رفتاری و علوم شناختی است. هر فضایی که بتواند کودک را تحت مراقبت و تربیت قرار دهد و امنیت، بهداشت روانی و سلامت جسمانی او را فراهم کند، یک فضای خانواده‌محور محسوب می‌شود.»

او توضیح داد که این خانواده الزاماً خانواده زیستی کودک نیست و می‌تواند خانواده‌ای جایگزین باشد؛ خانواده‌ای که ممکن است نسبت نسبی یا سببی با کودک داشته باشد یا حتی هیچ ارتباط خانوادگی قبلی با او نداشته باشد.

به گفته غفاری، متخصصان حوزه‌های مختلف معتقدند خانواده بهترین بستر برای رشد کودک است؛ چرا که کودک در خانواده علاوه بر مراقبت جسمی، ارتباط عاطفی، احساس تعلق و تجربه نقش‌های اجتماعی را نیز دریافت می‌کند.

او افزود: «هم مبانی علمی و هم فرهنگ ایرانی و اسلامی بر این موضوع تأکید دارند که خانواده بهترین محیط برای پرورش کودکان و انتقال ارزش‌ها، هنجارها و سنت‌های اجتماعی است.»

۸۷ درصد کودکان بهزیستی بدسرپرست هستند، نه بی‌سرپرست

یکی از نکات مهمی که غفاری مطرح کرد، تفاوت میان کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست بود. او گفت: «بیش از ۸۷ درصد کودکان تحت سرپرستی سازمان بهزیستی، بدسرپرست هستند و تنها ۱۳ درصد آنها بی‌سرپرست محسوب می‌شوند.»

به گفته او، طبق قوانین موجود، فرزندخواندگی عمدتاً برای کودکانی امکان‌پذیر است که پدر و جد پدری آنها در قید حیات نباشند. بنابراین فرزندخواندگی نمی‌تواند پاسخگوی همه کودکان تحت پوشش سازمان باشد.

غفاری توضیح داد: «اگر بخواهیم برای ۸۷ درصد کودکان بدسرپرست برنامه خانواده‌محور طراحی کنیم، فرزندخواندگی به تنهایی کافی نیست.»

به همین دلیل، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست مصوب سال ۱۳۹۲، مدل‌های دیگری مانند «خانواده امین» و «خانواده میزبان» را پیش‌بینی کرده استکه بر اساس آن، کودک با حفظ هویت خانوادگی خود و با حکم دادگاه، برای مدت مشخصی تحت حضانت، سرپرستی و تربیت خانواده‌های واجد شرایط قرار می‌گیرد.

در طرح «امین موقت» به استناد ماده ۱۱۸۷ قانون مدنی سرپرستی اموال و امور غیرمالی کودک، از جمله تربیت، به خانواده متقاضی سپرده می‌شود.

خانواده میزبان؛ نه فرزندخواندگی، نه مرکز نگهداری

غفاری درباره تفاوت خانواده میزبان با فرزندخواندگی گفت: «در خانواده میزبان، هویت خانوادگی کودک حفظ می‌شود و کودک برای مدت مشخصی تحت مراقبت و تربیت خانواده قرار می‌گیرد.»

به گفته او، این طرح با دوره‌های سه تا شش ماهه آغاز می‌شود و در صورت تأیید شرایط کودک و خانواده، امکان تمدید دارد. او تأکید کرد که در این مدل، هدف اصلی ایجاد یک محیط امن برای کودک است، نه تغییر هویت خانوادگی او.

مدیرکل دفتر امور کودکان و نوجوانان بهزیستی همچنین به اجرای این طرح در دوران جنگ اشاره کرد و گفت: «از سال ۱۴۰۲ که طرح خانواده میزبان آغاز شد تا پیش از جنگ، حدود ۵۵۰ کودک به خانواده‌های میزبان سپرده شده بودند؛ اما تنها در حدود ۴۰ روز جنگ، بیش از ۵۵۰ کودک دیگر به میزبانی خانواده‌ها واگذار شدند.»

به گفته او، این موضوع نشان داد که ظرفیت اجتماعی خانواده‌های ایرانی برای مشارکت در این حوزه بسیار بالاست.

نظارت بر ۲۰ خانواده سخت‌تر از نظارت بر یک مرکز است

با وجود مزایای مراقبت خانوادگی، یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها، نظارت بر خانواده‌های میزبان است.

غفاری با اشاره به این موضوع گفت: «ممکن است تصور شود نگهداری کودک در خانواده ساده‌تر است، اما واقعیت این است که نظارت بر ۲۰ کودک در یک مرکز بسیار آسان‌تر از نظارت بر همان ۲۰ کودک در ۲۰ خانواده مختلف است.»

او توضیح داد که به همین دلیل، خانواده‌های متقاضی ابتدا باید دوره‌های آموزشی عمومی و تخصصی را طی کنند.

این آموزش‌ها شامل نحوه ارتباط با کودک، مدیریت رابطه عاطفی، شناخت ویژگی‌های کودکان تحت سرپرستی و آشنایی با حقوق آنهاست.

غفاری تأکید کرد که پس از آموزش و صدور گواهی، بررسی صلاحیت خانواده آغاز می‌شود و تنها پس از تأیید کامل، کودک به خانواده سپرده خواهد شد.

نگرانی از وابستگی عاطفی کودک چه می‌شود؟

یکی از چالش‌های اصلی طرح‌های مراقبت موقت، شکل‌گیری رابطه عاطفی میان کودک و خانواده میزبان است؛ موضوعی که در پرونده‌هایی مانند سارا کنعانی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

غفاری در این باره گفت: «طبیعی است که میان کودک و خانواده میزبان وابستگی عاطفی ایجاد شود، اما همکاران ما، مشاوران فرزندپذیری و دوره‌های آموزشی تلاش می‌کنند این روابط به شکل صحیح مدیریت شود.»

او افزود: «اصل بر این است که اگر ادامه حضور کودک در آن خانواده به مصلحت او باشد، این روند ادامه پیدا کند؛ در غیر این صورت، حتی پس از بازگشت کودک به مرکز نیز ارتباط خانواده با او می‌تواند با هماهنگی سازمان حفظ شود.»

۲۶ هزار کودک زیر پوشش خانواده و مراکز بهزیستی

غفاری در ادامه آخرین آمار کودکان تحت پوشش سازمان بهزیستی را اعلام کرد. به گفته او، اکنون حدود ۶۷۰ مرکز شبه‌خانواده در کشور فعال است که حدود ۸ هزار و ۷۰۰ کودک در آنها به صورت شبانه‌روزی نگهداری می‌شوند.

در مقابل، حدود ۱۷ هزار و ۹۳۷ کودک نیز در خانواده‌های زیستی یا غیرزیستی و تحت نظارت سازمان زندگی می‌کنند.

او همچنین گفت که سازمان بهزیستی هر سال حدود هزار و ۲۰۰ تا هزار و ۵۰۰ کودک را در قالب فرزندخواندگی به خانواده‌ها واگذار می‌کند.

در طرح خانواده میزبان نیز، سال گذشته حدود ۴۵۰ کودک وارد خانواده‌های متقاضی شدند و در حال حاضر نزدیک به ۵۰۰ کودک در این خانواده‌ها حضور دارند. در ایام جنگ، نزدیک به دو هزار و ۵۰۰ کودک با استفاده از ظرفیت مرخصی یا بازپیوند، به خانواده‌های زیستی، اقوام و بستگان خود بازگشتند. برخی از این کودکان پس از پایان دوره مرخصی دوباره به مراکز بازگشتند و برخی دیگر همچنان در کنار خانواده‌های خود باقی ماندند.

به گفته غفاری در سال ۱۴۰۴، نزدیک به ۲۵۰ کودک با حکم «امین موقت» وارد خانواده‌های امین شدند.