ثبت جهانی قلعه الموت در یونسکو؛ تاریخچه، معماری و نقش حمیده چوبک

قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن، روز گذشته یکشنبه ۴ مرداد ۱۴۰۵، در جریان چهل‌وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی، به فهرست میراث جهانی راه یافت. با تصویب این پرونده، مجموعه تاریخی الموت به‌عنوان سی‌امین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت و استان قزوین نیز برای نخستین‌بار صاحب یک اثر جهانی شد.

این موفقیت نتیجه بیش از دو دهه پژوهش، کاوش باستان‌شناسی، مرمت، مستندسازی و برنامه‌ریزی حفاظتی در منطقه الموت است. در این میان، نام حمیده چوبک، باستان‌شناس پیشکسوت و مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت، بیش از دیگران با روند طولانی آماده‌سازی این پرونده پیوند خورده است.

ویدیوی لحظه اعلام ثبت جهانی قلعه الموت و واکنش احساسی دکتر حمیده چوبک پس از شنیدن رأی مثبت کمیته میراث جهانی، در ساعات گذشته بارها در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده است.

در این تصاویر، چوبک که بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای خود را صرف شناخت، کاوش و حفاظت از الموت کرده، پس از نهایی‌شدن ثبت جهانی این مجموعه به شدت احساساتی می‌شود. واکنشی که برای بسیاری از کاربران، نمادی از به‌ثمرنشستن حدود ۲۵ سال تلاش مستمر پژوهشگران و فعالان میراث فرهنگی ایران بوده است.

قلعه الموت به‌تنهایی ثبت نشده است

پرونده‌ای که یونسکو تصویب کرده، یک اثر منفرد نیست. پرونده رسمی با عنوان قلعه الموت و استحکامات وابسته، مجموعه‌ای زنجیره‌ای از هفت قلعه و استحکام تاریخی را در بر می‌گیرد:

• قلعه الموت یا دژ حسن صباح
• قلعه لمبسر
• قلعه نویذرشاه
• استحکامات شمس‌کلایه
• استحکامات قسطین‌لار
• استحکامات شیرکوه
• استحکامات ایلان

این دژها در دره‌های الموت شرقی و غربی و دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز قرار گرفته‌اند و در گذشته شبکه‌ای منسجم برای دیده‌بانی، تبادل پیام، حفاظت از مسیرهای کوهستانی و کنترل قلمرو تشکیل می‌دادند.

بررسی‌های باستان‌شناسی نشان داده است که استحکامات الموت با بهره‌گیری دقیق از عوارض طبیعی، ارتفاع کوه‌ها، دره‌ها و مسیرهای ارتباطی ساخته شده بودند. برخی دژها با یکدیگر ارتباط دیداری داشتند و می‌توانستند خبرها و هشدارهای نظامی را در مدت کوتاهی به نقاط دیگر منتقل کنند.

قلعه الموت کجاست؟

قلعه الموت در استان قزوین و در منطقه کوهستانی الموت قرار دارد. فاصله زمینی آن تا شهر قزوین حدود ۱۰۰ کیلومتر است و دژ بر فراز صخره‌ای بلند در نزدیکی روستای گازرخان ساخته شده است.

موقعیت طبیعی قلعه یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت و اهمیت نظامی آن محسوب می‌شود. صخره‌ای که دژ بر فراز آن قرار دارد از بیشتر جهات به پرتگاه‌ها و شیب‌های تند منتهی می‌شود و دسترسی به آن در گذشته بسیار دشوار بوده است. این شرایط جغرافیایی، قلعه الموت را به یکی از مستحکم‌ترین دژهای کوهستانی ایران تبدیل کرده بود.

بازدیدکنندگان امروزی برای رسیدن به بقایای قلعه باید مسیر پلکانی نسبتاً طولانی و شیب‌داری را طی کنند. پس از رسیدن به بالای صخره، چشم‌اندازی گسترده از کوه‌ها، روستاها، زمین‌های کشاورزی و دره الموت پیش روی آنان قرار می‌گیرد.

معنی نام الموت چیست؟

درباره ریشه نام الموت روایت‌های مختلفی مطرح شده است. مشهورترین تعبیر، نام الموت را به معنای «آشیانه عقاب» یا «آشیانه بلند عقاب» می‌داند.

در برخی روایت‌های تاریخی، ساخت نخستین بنای قلعه به دوره‌های پیش از ظهور دولت اسماعیلیان نسبت داده شده است. با این حال، شهرت اصلی الموت از اواخر قرن پنجم هجری قمری و هم‌زمان با استقرار حسن صباح در این دژ آغاز شد.

حسن صباح و آغاز دوره مشهور قلعه الموت

نام قلعه الموت بیش از هر شخصیت دیگری با حسن صباح پیوند خورده است. حسن صباح، از رهبران اسماعیلیان نزاری، در سال ۴۸۳ هجری قمری، برابر با ۱۰۹۰ میلادی، کنترل قلعه را در اختیار گرفت و آن را به مرکز سیاسی و فکری حکومت نزاریان ایران تبدیل کرد.

از آن زمان، الموت به مرکز شبکه‌ای از دژهای کوهستانی تبدیل شد که بخش‌هایی از ایران را به یکدیگر متصل می‌کردند. این دژها تنها کارکرد نظامی نداشتند، بلکه محل اداره قلمرو، نگهداری منابع، آموزش، کتابت، پژوهش و فعالیت‌های فرهنگی نیز بودند.

دولت نزاریان حدود ۱۶۶ سال در الموت و دیگر دژهای وابسته حضور داشت. این دوره سرانجام در سال ۶۵۴ هجری قمری، برابر با ۱۲۵۶ میلادی، با حمله سپاه مغول به فرماندهی هلاکوخان و تسلیم رکن‌الدین خورشاه، آخرین فرمانروای نزاری، پایان یافت.

سرنوشت قلعه الموت پس از حمله مغول

پس از تسلیم دژ در برابر سپاه هلاکوخان، بخش‌هایی از قلعه و کتابخانه آن تخریب شد. منابع تاریخی از نابودی تعداد زیادی کتاب و سند سخن گفته‌اند، هرچند برخی آثار علمی و نسخه‌های ارزشمند با تشخیص و انتخاب عطاملک جوینی از نابودی نجات یافتند.

قلعه الموت پس از دوره مغول نیز به‌طور کامل متروک نشد و در دوره‌های بعد، از جمله عصر صفوی، کاربری‌هایی مانند زندان یا مرکز نظامی پیدا کرد. با این حال، اهمیت سیاسی و فرهنگی آن هرگز به سطح دوره نزاریان بازنگشت.

آیا قلعه الموت همان قلعه حسن صباح است؟

در کاربرد عمومی، قلعه الموت را با عنوان قلعه حسن صباح نیز می‌شناسند، زیرا حسن صباح این دژ را به مرکز اصلی حکومت نزاریان تبدیل کرد. با این حال، حسن صباح سازنده اولیه قلعه نبود و بنای دژ پیش از ورود او وجود داشت.

اهمیت حسن صباح در تاریخ الموت به توسعه استحکامات، سازمان‌دهی شبکه دفاعی، تقویت ساختار سیاسی و تبدیل قلعه به مرکز فرمانروایی اسماعیلیان مربوط می‌شود. او تا زمان درگذشتش در سال ۵۱۸ هجری قمری در الموت اقامت داشت.

معماری قلعه الموت؛ دژی هماهنگ با صخره و طبیعت

معماری قلعه الموت براساس فرم طبیعی صخره شکل گرفته است. سازندگان دژ به‌جای تغییر گسترده محیط، بخش‌های مختلف قلعه را با شیب، ارتفاع و جنس سنگ هماهنگ کرده بودند. به همین دلیل، مرز میان سازه‌های معماری و بستر طبیعی در برخی قسمت‌ها به‌سادگی قابل تشخیص نیست.

این قلعه از بخش‌های بالا و پایین، برج‌ها، دیوارهای دفاعی، فضاهای اقامتی، انبارها، آب‌انبارها و مسیرهای ارتباطی تشکیل شده بود. بسیاری از بخش‌های آن در طول قرن‌ها بر اثر تخریب، فرسایش طبیعی، زلزله، حفاری‌های غیرمجاز و تغییرات تاریخی از بین رفته یا زیر خاک مدفون شده‌اند.

کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده است که الموت تنها یک پادگان نظامی نبوده، بلکه نوعی «کاخ‌دژ» با فضاهای حکومتی، اقامتی، علمی و خدماتی به شمار می‌رفته است. بخشی از تأسیسات نیز مستقیماً در دل صخره تراشیده شده بود.

سامانه آب‌رسانی قلعه الموت

یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های قلعه الموت، سامانه ذخیره و انتقال آب آن است. زندگی در دژی مرتفع و مقاومت در برابر محاصره‌های طولانی بدون دسترسی پایدار به آب امکان‌پذیر نبود. به همین دلیل، ساکنان قلعه مجموعه‌ای از آب‌انبارها، کانال‌ها و مسیرهای انتقال آب را ایجاد کرده بودند.

برخی آب‌انبارها و مجراها در دل سنگ تراشیده شده‌اند و نحوه طراحی آنها نشان‌دهنده شناخت دقیق سازندگان از اختلاف ارتفاع، شیب زمین و ذخیره‌سازی منابع آبی است. این نظام مهندسی یکی از شواهد مهم توانایی ساکنان الموت در مدیریت منابع طبیعی و سازگاری با محیط کوهستانی به شمار می‌رود.

الموت فقط یک مرکز نظامی نبود

در روایت‌های عمومی، الموت معمولاً به‌عنوان دژی نظامی و تسخیرناپذیر معرفی می‌شود؛ اما یافته‌های باستان‌شناسی و منابع تاریخی نشان می‌دهد که این منطقه در دوره نزاریان، مرکزی علمی و فرهنگی نیز بوده است.

وجود کتابخانه، حضور دانشمندان و پژوهشگران و شواهد مرتبط با فعالیت‌های نجومی، تصویری متفاوت از الموت ارائه می‌دهد. حمیده چوبک گفته است که نشانه‌هایی از حضور دانشمندانی از مناطق مختلف، از جمله چین، مصر، ارمنستان و شام، در این مجموعه دیده می‌شود. همچنین بقایای فضایی با کارکرد احتمالی رصدخانه و بخشی از ابزاری شبیه خط‌کش اسطرلاب در کاوش‌ها شناسایی شده است.

نام خواجه نصیرالدین طوسی، فیلسوف، ریاضی‌دان، منجم و دانشمند برجسته ایرانی، با تاریخ دوره پایانی حکومت نزاریان پیوند خورده است. او مدتی در دژهای اسماعیلیان، از جمله مجموعه‌های مرتبط با الموت، اقامت داشت و برخی آثار علمی و فلسفی خود را در همین دوره نوشت.

ثبت جهانی الموت چه اهمیتی دارد؟

قرارگرفتن قلعه الموت و استحکامات وابسته در فهرست میراث جهانی، به معنای تأیید ارزش برجسته جهانی این مجموعه است. این ثبت می‌تواند حفاظت از آثار را در چارچوب استانداردهای بین‌المللی تقویت کند و توجه بیشتری را به ضرورت مرمت، پژوهش و مدیریت گردشگری در منطقه جلب کند.

ثبت جهانی همچنین الموت را بیش از گذشته در نقشه گردشگری فرهنگی جهان قرار می‌دهد؛ موضوعی که در صورت مدیریت اصولی می‌تواند به رونق اقامتگاه‌های بوم‌گردی، صنایع‌دستی، محصولات محلی و اشتغال در روستاهای منطقه کمک کند.

با این حال، ثبت در فهرست یونسکو پایان کار نیست. از این پس، اجرای برنامه‌های حفاظتی، کنترل ساخت‌وساز در حریم آثار، جلوگیری از آسیب‌های محیطی، مدیریت شمار گردشگران و مشارکت‌دادن جامعه محلی اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

نقش حمیده چوبک در ثبت جهانی الموت

حمیده چوبک، باستان‌شناس ایرانی، سال ۱۳۳۱ در شهر بوشهر به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در رشته باستان‌شناسی ادامه داد و در سال ۱۳۶۲ دوره کارشناسی ارشد باستان‌شناسی را در دانشگاه تهران به پایان رساند. چوبک پس از آن وارد دوره دکتری باستان‌شناسی با گرایش دوران اسلامی در دانشگاه تربیت مدرس شد و مدرک دکتری خود را از این دانشگاه دریافت کرد.

بخش مهمی از شهرت حرفه‌ای حمیده چوبک به فعالیت مستمر او در مجموعه تاریخی الموت بازمی‌گردد. او در مقام باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت، هدایت کاوش‌های علمی، مستندسازی یافته‌ها، حفاظت از بخش‌های آسیب‌پذیر و سامان‌دهی محوطه را برعهده داشت.

در طول فصل‌های متعدد کاوش، بخش‌هایی از دژ که زیر خاک و آوار قرار گرفته بود، آزادسازی شد و اطلاعات تازه‌ای از معماری، شیوه زندگی، تأسیسات دفاعی و نظام مدیریت آب در این مجموعه به دست آمد. سفالینه‌ها، کاشی‌ها، آجرهای تزئینی، اشیای فلزی، آثار سنگی و سکه‌های کشف‌شده نیز به پژوهشگران کمک کرد تا تصویر دقیق‌تری از زندگی روزمره، هنر، اقتصاد و ارتباطات فرهنگی ساکنان الموت ارائه دهند.

به گفته چوبک، پرونده ثبت جهانی الموت حاصل حدود ۲۵ سال کاوش، حفاظت، مرمت و مطالعات میان‌رشته‌ای در منطقه بوده است.

نقش چوبک در حفاظت، مرمت و آماده‌سازی پرونده الموت به‌قدری برجسته بوده که برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی سایر نفرات در لحظه اعلام ثبت جهانی الموت را با هوش مصنوعی از تصویر حذف کرده‌اند.

قلعه الموت؛ سی‌امین اثر فرهنگی ملموس ایران در یونسکو

با ثبت پرونده قلعه الموت و استحکامات وابسته، شمار آثار فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ۳۰ اثر رسید. این مجموعه همچنین نخستین اثر استان قزوین است که در فهرست میراث جهانی قرار می‌گیرد.

ثبت جهانی الموت پس از حدود ۲۵ سال پژوهش و پیگیری، نه‌تنها موفقیتی برای میراث فرهنگی قزوین، بلکه گامی مهم برای معرفی یکی از پیچیده‌ترین شبکه‌های دفاعی، علمی و معماری ایران در سطح جهان است.