خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ایران دیده می‌شود؟

خورشیدگرفتگی کامل روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، یکی از مهم‌ترین رویدادهای نجومی سال است. در این خورشیدگرفتگی، سایه ماه از بخش‌هایی از نیمکره شمالی عبور می‌کند و ساکنان مناطقی از گرینلند، ایسلند، اسپانیا و بخش کوچکی از پرتغال می‌توانند خورشیدگرفتگی کامل را مشاهده کنند. بخش بسیار گسترده‌تری از اروپا، شمال آفریقا و آمریکای شمالی نیز شاهد خورشیدگرفتگی جزئی خواهد بود. با این حال، خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ایران قابل مشاهده نیست.

آیا خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ایران دیده می‌شود؟

خیر، خورشیدگرفتگی چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۱۲ اوت ۲۰۲۶، چه به‌صورت کامل و چه به‌صورت جزئی، از ایران قابل رؤیت نیست.

مسیر سایه و نیم‌سایه ماه در این رویداد به اندازه‌ای به سمت غرب و شمال کره زمین قرار دارد که ایران خارج از محدوده رؤیت خورشیدگرفتگی است.

خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ از چه نوع است؟

رویداد ۱۲ اوت ۲۰۲۶ یک خورشیدگرفتگی کامل است. در خورشیدگرفتگی کامل، ماه دقیقاً میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد و برای ناظرانی که در مسیر باریک سایه اصلی ماه یا اومبرا (Umbra) قرار گرفته‌اند، تمام قرص خورشید برای مدت کوتاهی پوشانده می‌شود.

در این لحظات آسمان به شکل محسوسی تاریک می‌شود و تاج خورشیدی یا کرونا (Corona) که در حالت عادی به دلیل نور بسیار شدید قرص خورشید دیده نمی‌شود، در اطراف ماه ظاهر خواهد شد.

البته خورشیدگرفتگی برای همه ساکنان مناطق تحت پوشش یکسان نیست. تنها کسانی که در محدوده عبور سایه کامل ماه قرار دارند، خورشیدگرفتگی کامل را می‌بینند. مناطق اطراف این مسیر فقط شاهد پوشیده‌شدن بخشی از خورشید خواهند بود.

خورشیدگرفتگی کامل ۱۲ اوت ۲۰۲۶ در کدام کشورها دیده می‌شود؟

مسیر خورشیدگرفتگی کامل از مناطق شمالی کره زمین عبور می‌کند. براساس اطلاعات ناسا، این مسیر از بخش‌هایی از شمال روسیه آغاز می‌شود و سپس از اقیانوس منجمد شمالی، گرینلند، ایسلند و اقیانوس اطلس عبور می‌کند. این مسیر در ادامه به شبه‌جزیره ایبری می‌رسد و از قسمت‌هایی از اسپانیا و گوشه‌ای از شمال شرقی پرتغال عبور خواهد کرد.

در اسپانیا، شهرها و مناطقی مانند بیلبائو، ساراگوسا، والنسیا و پالما در محدوده‌ای قرار می‌گیرند که امکان مشاهده خورشیدگرفتگی کامل یا شرایط بسیار نزدیک به مرکز مسیر گرفت را دارند. بخش عمده این خورشیدگرفتگی در اسپانیا هنگام نزدیک‌شدن خورشید به افق غربی رخ می‌دهد.

ویدیوی زیر از ناسا، نمایش پویانمایی‌شده‌ای از مسیر خورشیدگرفتگی کامل ۱۲ اوت ۲۰۲۶ را نشان می‌دهد که در آن دوربین مجازی، سایه ماه را در طول مسیر دنبال می‌کند.

خورشیدگرفتگی جزئی ۲۱ مرداد در چه مناطقی دیده می‌شود؟

محدوده مشاهده خورشیدگرفتگی جزئی بسیار گسترده‌تر از مسیر خورشیدگرفتگی کامل است.

بخش بزرگی از اروپا، شمال غرب آفریقا، کانادا و قسمت‌هایی از شمال ایالات متحده وارد نیم‌سایه ماه خواهند شد. ناسا اعلام کرده است که قسمت‌هایی از آمریکای شمالی، بیشتر کانادا، بخش بزرگی از اروپا و شمال غرب آفریقا آن را به‌صورت جزئی مشاهده خواهند کرد.

در برخی مناطق غرب اروپا درصد بسیار بزرگی از خورشید پوشیده خواهد شد. برای نمونه، لندن گرفت جزئی با بزرگی حدود ۰٫۹۲۵ را تجربه می‌کند و در بخش‌هایی از بریتانیا بیش از ۹۰ درصد قطر خورشید از دید ناظران پوشانده می‌شود. آلمان، فرانسه، ایتالیا و بسیاری از دیگر نقاط اروپا نیز گرفت جزئی قابل توجهی خواهند داشت.

زمان خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد ۱۴۰۵

زمان این رویداد بسته به محل حضور ناظر متفاوت است، اما جدول زمانی جهانی آن به وقت هماهنگ جهانی UTC به شکل زیر است:

• آغاز اولین مرحله خورشیدگرفتگی جزئی در جهان: حدود ساعت ۱۵:۳۴ UTC
• آغاز اولین خورشیدگرفتگی کامل: حدود ساعت ۱۶:۵۸ UTC
• اوج جهانی خورشیدگرفتگی: حدود ساعت ۱۷:۴۶ UTC
• پایان آخرین مرحله خورشیدگرفتگی کامل: حدود ساعت ۱۸:۳۴ UTC
• پایان کامل رویداد در آخرین نقطه زمین: حدود ساعت ۱۹:۵۸ UTC

خورشیدگرفتگی کامل ۲۱ مرداد چقدر طول می‌کشد؟

تمامیت خورشیدگرفتگی در بهترین نقطه مسیر حدود ۲ دقیقه و ۱۸ ثانیه ادامه خواهد داشت.

داده‌های ناسا نشان می‌دهد بزرگی این خورشیدگرفتگی در نقطه اوج به حدود ۱٫۰۳۸۶ می‌رسد و عرض مسیر سایه اصلی ماه در حوالی نقطه بیشینه تقریباً ۲۹۴ کیلومتر خواهد بود. نقطه بیشینه آن در شمال اقیانوس اطلس و غرب ایسلند قرار دارد.

در نجوم، بزرگی بیش از یک در یک خورشیدگرفتگی کامل نشان می‌دهد که قطر ظاهری ماه در آن لحظه از قطر ظاهری خورشید بزرگ‌تر است و در مسیر مرکزی می‌تواند تمام قرص خورشید را بپوشاند.

چرا خورشیدگرفتگی ۱۲ اوت ۲۰۲۶ کامل است؟

مدار ماه به دور زمین کاملاً دایره‌ای نیست. به همین دلیل فاصله ماه از زمین و در نتیجه اندازه ظاهری آن در آسمان دائماً تغییر می‌کند.

هنگامی که ماه در زمان خورشیدگرفتگی از نظر ظاهری کمی بزرگ‌تر از خورشید باشد، می‌تواند قرص خورشید را به‌طور کامل بپوشاند. در مقابل، اگر ماه دورتر باشد و اندازه ظاهری آن کوچک‌تر از خورشید دیده شود، حلقه‌ای از نور خورشید اطراف ماه باقی می‌ماند و «خورشیدگرفتگی حلقوی» رخ می‌دهد.

در ۱۲ اوت ۲۰۲۶ شرایط به گونه‌ای است که در مسیر مرکزی، اندازه ظاهری ماه برای پوشاندن کامل خورشید کافی است؛ بنابراین گرفت از نوع کامل خواهد بود.

این خورشیدگرفتگی عضو ساروس ۱۲۶ است و چهل‌وهشتمین گرفت از مجموعه ۷۲ گرفت این خانواده به‌شمار می‌رود.

چرخه ساروس یکی از الگوهای مهم برای پیش‌بینی گرفت‌ها است. تقریباً هر ۱۸ سال و ۱۱ روز، وضعیت نسبی خورشید، ماه و گره‌های مدار ماه تا حد زیادی تکرار می‌شود و گرفت دیگری با هندسه‌ای مشابه رخ می‌دهد.

ساروس ۱۲۶ از سال ۱۱۷۹ آغاز شده و تا سال ۲۴۵۹ ادامه خواهد داشت.

در زمان خورشیدگرفتگی کامل چه اتفاقی می‌افتد؟

جذاب‌ترین مرحله یک خورشیدگرفتگی کامل، دوره کوتاه «تمامیت» است. در این لحظه ماه تمام سطح درخشان خورشید را می‌پوشاند.

در محدوده تمامیت، روشنایی محیط در مدت کوتاهی کاهش پیدا می‌کند و تاج خورشیدی اطراف قرص تیره ماه آشکار می‌شود. در نزدیکی آغاز و پایان تمامیت نیز ممکن است پدیده‌هایی مانند «دانه‌های بیلی» دیده شوند؛ نقاط بسیار درخشانی که به دلیل عبور آخرین پرتوهای خورشید از میان ناهمواری‌های سطح ماه ایجاد می‌شوند.

تغییر روشنایی و کاهش انرژی دریافتی از خورشید همچنین می‌تواند باعث کاهش موقت دمای هوا و تغییر رفتار برخی حیوانات شود.

آیا نگاه‌کردن مستقیم به خورشیدگرفتگی خطرناک است؟

بله. یکی از مهم‌ترین نکات درباره هر خورشیدگرفتگی، محافظت از چشم است.

در تمام مراحل خورشیدگرفتگی جزئی، نگاه مستقیم به خورشید بدون فیلتر مخصوص می‌تواند به شبکیه آسیب وارد کند. حتی عینک آفتابی بسیار تیره نیز برای این کار مناسب نیست. انجمن نجوم آمریکا تأکید می‌کند که برای نگاه مستقیم به خورشید باید از عینک مخصوص خورشیدگرفتگی یا فیلترهای خورشیدی استاندارد استفاده شود.

کاهش ظاهری روشنایی خورشید در زمان گرفت نیز به معنی بی‌خطرشدن آن نیست.

تنها در مرحله کوتاه «تمامیت» و فقط برای افرادی که دقیقاً در مسیر گرفتگی کامل قرار دارند، قرص درخشان خورشید کاملاً پوشیده می‌شود. در تمام مراحل قبل و بعد از آن باید از محافظ مناسب استفاده شود.

عینک مناسب برای تماشای خورشیدگرفتگی چیست؟

عینک آفتابی معمولی، شیشه دودی، فیلم عکاسی، CD، طلق رنگی و روش‌های مشابه برای تماشای مستقیم خورشید مناسب نیستند.

عینک یا مشاهده‌گر خورشیدی باید برای مشاهده مستقیم خورشید طراحی شده باشد و با الزامات استاندارد بین‌المللی ISO 12312-2 مطابقت داشته باشد.

البته صرف درج عبارت ISO 12312-2 روی بسته‌بندی برای اثبات اصل‌بودن محصول کافی نیست. انجمن نجوم آمریکا هشدار می‌دهد که چنین نوشته‌هایی می‌توانند روی محصولات تقلبی نیز چاپ شوند؛ بنابراین تهیه تجهیزات از تولیدکننده یا فروشنده معتبر اهمیت زیادی دارد.

پیش از استفاده نیز باید سطح فیلتر بررسی شود. عینکی که خراشیده، سوراخ، پاره یا آسیب‌دیده است نباید مورد استفاده قرار گیرد.

چگونه بدون عینک خورشیدگرفتگی را تماشا کنیم؟

اگر عینک مخصوص در دسترس نباشد، روش‌های مشاهده غیرمستقیم جایگزین مناسبی هستند.

یکی از ساده‌ترین روش‌ها استفاده از پروژکتور سوراخ‌سوزنی یا Pinhole Projector است. برای این کار کافی است سوراخ کوچکی روی یک مقوا ایجاد کنید.

پشت به خورشید بایستید و اجازه دهید نور خورشید از سوراخ عبور کرده و روی مقوا یا سطح سفید دیگری بیفتد. تصویر کوچکی از خورشید روی سطح تشکیل می‌شود و هنگام خورشیدگرفتگی جزئی می‌توان تغییر شکل آن را مشاهده کرد.

نکته بسیار مهم این است که نباید از داخل سوراخ به خورشید نگاه کرد. هدف این وسیله، نمایش تصویر خورشید روی سطح دیگر است.

یک روش جالب دیگر برای مشاهده غیرمستقیم خورشیدگرفتگی استفاده از وسایلی است که تعداد زیادی سوراخ کوچک دارند.

برای مثال، می‌توان یک آبکش را در مقابل نور خورشید قرار داد و تصویر سوراخ‌های آن را روی یک سطح روشن مشاهده کرد. هر سوراخ مانند یک پروژکتور کوچک عمل می‌کند و تصویر خورشید را روی سطح مقابل تشکیل می‌دهد.

همین اتفاق به‌طور طبیعی در میان برگ‌های درختان نیز رخ می‌دهد. فاصله‌های کوچک میان برگ‌ها مانند سوراخ‌های ریز عمل می‌کنند و در زمان خورشیدگرفتگی جزئی، تعداد زیادی تصویر هلالی‌شکل از خورشید روی زمین دیده می‌شود.

آیا می‌توان با موبایل یا دوربین از خورشیدگرفتگی عکس گرفت؟

برای عکاسی مستقیم از خورشید باید از فیلتر خورشیدی مخصوص تجهیزات اپتیکی استفاده شود.

قرار دادن عینک مخصوص جلوی چشم و سپس نگاه‌کردن از داخل دوربین، تلسکوپ یا دوربین دوچشمی روش ایمنی نیست. نور خورشید در تجهیزات اپتیکی متمرکز می‌شود و می‌تواند هم به چشم و هم به تجهیزات آسیب وارد کند.

ناسا تأکید می‌کند فیلتر خورشیدی مناسب باید روی قسمت جلویی لنز، تلسکوپ یا دوربین دوچشمی نصب شود.

برای تجهیزات حرفه‌ای بهتر است از فیلترهایی استفاده شود که به‌طور اختصاصی برای رصد خورشید طراحی شده‌اند.

همزمانی با بارش شهابی برساوشی

یکی از جذابیت‌های نجومی ۱۲ اوت ۲۰۲۶ هم‌زمانی آن با یکی دیگر از معروف‌ترین رویدادهای آسمان تابستان است.

بارش شهابی برساوشی در همین روزها به اوج فعالیت خود می‌رسد و شرایط سال ۲۰۲۶ نیز به دلیل قرارگرفتن ماه در حوالی فاز ماه نو برای رصد شهاب‌ها بسیار مناسب است. به همین دلیل، ۱۲ اوت ۲۰۲۶ برای بسیاری از علاقه‌مندان نجوم یکی از ویژه‌ترین روزهای رصدی سال خواهد بود؛ خورشیدگرفتگی در روز و بارش شهابی برساوشی در آسمان شب.

آیا خورشیدگرفتگی بعدی در ایران دیده می‌شود؟

بله، خورشیدگرفتگی بعدی که از ایران قابل مشاهده خواهد بود، روز ۲ اوت ۲۰۲۷ برابر با ۱۱ مرداد ۱۴۰۶ رخ می‌دهد. این رویداد در مقیاس جهانی یک خورشیدگرفتگی کامل است، اما ساکنان ایران آن را به‌صورت جزئی مشاهده خواهند کرد.

میزان پوشیده‌شدن خورشید و همچنین زمان آغاز، اوج و پایان گرفت در شهرهای مختلف ایران متفاوت خواهد بود. برای مثال، در تهران خورشیدگرفتگی از حدود ساعت ۱۲:۴۷ آغاز می‌شود، در ساعت ۱۳:۵۰ به اوج می‌رسد و حدود ساعت ۱۴:۵۰ پایان می‌یابد.

خورشیدگرفتگی ۲ اوت ۲۰۲۷ یکی از مهم‌ترین رویدادهای نجومی سال خواهد بود؛ زیرا در بخش‌هایی از جنوب اروپا، شمال آفریقا و خاورمیانه به‌صورت کامل دیده می‌شود و در بهترین نقاط، مرحله کامل گرفت بیش از شش دقیقه ادامه خواهد داشت.