امیر سابق قطر درگذشت؛ حمد بن خلیفه آل ثانی که بود؟

حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر و پدر تمیم بن حمد آل ثانی، امیر فعلی این کشور، امروز یکشنبه ۲۱ تیرماه ۱۴۰۵ در ۷۴ سالگی درگذشت. او از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ حاکم قطر بود و در دوره حکومتش این کشور کوچک حاشیه خلیج فارس را به یکی از بازیگران مهم منطقه‌ای و جهانی در حوزه انرژی، رسانه، سرمایه‌گذاری، ورزش و دیپلماسی تبدیل کرد.

علت فوت امیر سابق قطر اعلام نشده، با این حال در سال‌های پس از کناره‌گیری از قدرت، او با مشکلات جسمانی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.

شیخ حمد پس از واگذاری قدرت در سال ۲۰۱۳ کمتر در مرکز تحولات سیاسی روزمره قطر دیده می‌شد، اما همچنان با عنوان «امیر والد» جایگاه نمادین مهمی در ساختار سیاسی این کشور داشت.

حمد بن خلیفه آل ثانی که بود؟

حمد بن خلیفه آل ثانی در ژانویه ۱۹۵۲ در دوحه به دنیا آمد. او از خاندان آل ثانی، خانواده حاکم قطر، بود و از جوانی مسیر نظامی و سیاسی را دنبال کرد. پس از تحصیل در قطر، به آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست در بریتانیا رفت و در سال ۱۹۷۱ از این مرکز نظامی فارغ‌التحصیل شد.

پس از بازگشت به قطر، وارد نیروهای مسلح این کشور شد و در سال‌های بعد در ساختار نظامی قطر پیشرفت کرد. او در ۳۱ مه ۱۹۷۷ به عنوان ولیعهد قطر معرفی شد و همزمان وزارت دفاع را بر عهده گرفت. از همان زمان، نقش او در اداره امور سیاسی، نظامی و اقتصادی قطر پررنگ‌تر شد.

کودتای سفید علیه پدر در سال ۱۹۹۵

یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین اتفاقات زندگی سیاسی حمد بن خلیفه آل ثانی، به قدرت رسیدن او در سال ۱۹۹۵ بود. او در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵، زمانی که پدرش شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی در سفری خارجی در سوئیس بود، با یک کودتای بدون خون‌ریزی قدرت را در قطر به دست گرفت.

حمد بن خلیفه بعدها دلیل این اقدام را نیاز قطر به تغییر، نوسازی و خروج از رکود سیاسی و اقتصادی دانست. این انتقال قدرت اگرچه بدون درگیری نظامی جدی انجام شد، اما برای سال‌ها در روابط درون خاندان حاکم قطر و روابط این کشور با برخی همسایگان عربی اثر گذاشت.

پدر او، شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی، پس از برکناری برای مدتی در خارج از قطر زندگی کرد و سال‌ها بعد به کشور بازگشت. اما از سال ۱۹۹۵ به بعد، مسیر سیاست داخلی و خارجی قطر با سرعت زیادی تغییر کرد و شیخ حمد پایه‌گذار دوره‌ای شد که بسیاری از تحلیلگران آن را آغاز قطر مدرن می‌دانند.

آغاز دوران تازه در قطر

حمد بن خلیفه آل ثانی پس از رسیدن به قدرت، برنامه‌ای گسترده برای توسعه قطر آغاز کرد. در این دوره، قطر از کشوری کوچک و نسبتاً کم‌اثر در سیاست منطقه‌ای، به بازیگری ثروتمند و پرنفوذ تبدیل شد.

دوره حکومت او با رشد سریع درآمدهای انرژی، توسعه زیرساخت‌ها، گسترش آموزش، سرمایه‌گذاری در رسانه، ورزش، دیپلماسی و پروژه‌های بین‌المللی همراه بود. در همین سال‌ها، قطر توانست از ذخایر عظیم گاز طبیعی خود، به‌ویژه میدان گازی شمالی، برای جهش اقتصادی استفاده کند.

طبق روایت رسمی دیوان امیری قطر، در دوره حکومت او تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴ برابر شد و درآمد سرانه نیز چندین برابر افزایش یافت.

نقش حمد بن خلیفه در تبدیل قطر به قدرت گازی جهان

در دوره حکومت او، قطر تولید و صادرات گاز طبیعی مایع را به‌شدت افزایش داد. صادرات گاز مایع از میدان شمالی در سال ۱۹۹۶ آغاز شد و در سال‌های بعد، قطر به یکی از مهم‌ترین صادرکنندگان ال‌ان‌جی جهان تبدیل شد.

در سال ۲۰۰۶، قطر به بزرگ‌ترین صادرکننده گاز طبیعی مایع در جهان تبدیل شد و تا سال ۲۰۱۰ ظرفیت تولید سالانه این کشور به ۷۷ میلیون تن رسید. این تحول اقتصادی، جایگاه قطر را در بازار جهانی انرژی تغییر داد و درآمد عظیمی برای این کشور ایجاد کرد.

تأسیس شبکه الجزیره و تغییر چهره رسانه‌ای قطر

یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های حمد بن خلیفه آل ثانی، حمایت از راه‌اندازی شبکه الجزیره در سال ۱۹۹۶ بود. این شبکه خیلی زود به یکی از تأثیرگذارترین رسانه‌های عرب‌زبان جهان تبدیل شد و تصویر قطر را در سطح منطقه و جهان تغییر داد.

الجزیره با پوشش متفاوت رویدادهای خاورمیانه، مناظره‌های سیاسی تند و نقد دولت‌های عربی، هم برای قطر اعتبار رسانه‌ای ایجاد کرد و هم برای این کشور هزینه سیاسی داشت. بسیاری از دولت‌های عربی از رویکرد این شبکه ناراضی بودند، اما این رسانه به یکی از ابزارهای اصلی قدرت نرم قطر تبدیل شد.

در دوره شیخ حمد، قطر همچنین محدودیت‌های رسانه‌ای داخلی را کاهش داد و وزارت اطلاع‌رسانی را در سال ۱۹۹۸ منحل کرد. این سیاست‌ها بخشی از تلاش او برای ارائه تصویری متفاوت از قطر در جهان عرب بود.

اصلاحات سیاسی و اجتماعی در دوره حمد بن خلیفه

حمد بن خلیفه در کنار توسعه اقتصادی، برخی اصلاحات سیاسی و اجتماعی نیز انجام داد. در سال ۱۹۹۹ نخستین انتخابات شورای شهر قطر برگزار شد و زنان قطری برای نخستین بار حق رأی و حق نامزدی در انتخابات را به دست آوردند.

در سال ۲۰۰۳ نیز همه‌پرسی قانون اساسی دائمی قطر برگزار شد و در سال ۲۰۰۴ نخستین قانون اساسی دائمی این کشور صادر شد. این قانون اساسی بر تفکیک قوا، حقوق شهروندی و مشارکت عمومی تأکید داشت، هرچند نظام سیاسی قطر همچنان یک پادشاهی موروثی باقی ماند.

این اصلاحات باعث شد قطر در مقایسه با بسیاری از کشورهای عربی خلیج فارس، چهره‌ای بازتر و فعال‌تر در حوزه رسانه، آموزش و نهادسازی سیاسی پیدا کند.

قطر فاندیشن و سرمایه‌گذاری در آموزش و فرهنگ

از دیگر اقدامات مهم دوره حمد بن خلیفه، تأسیس بنیاد قطر یا قطر فاندیشن در سال ۱۹۹۵ بود. این نهاد با حمایت شیخه موزا بنت ناصر، همسر شناخته‌شده شیخ حمد، به یکی از مهم‌ترین مراکز توسعه آموزش، پژوهش، فرهنگ و نوآوری در قطر تبدیل شد.

قطر فاندیشن زمینه حضور برخی دانشگاه‌های معتبر خارجی در دوحه را فراهم کرد و پروژه‌هایی مانند شهر آموزش را گسترش داد. این سیاست بخشی از تلاش قطر برای عبور از اقتصاد صرفاً متکی به انرژی و حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان بود.

شیخه موزا در این دوره نقش پررنگی در پروژه‌های آموزشی و اجتماعی قطر داشت و همراهی او با حمد بن خلیفه، یکی از عناصر مهم تصویرسازی جدید قطر در سطح بین‌المللی بود.

سیاست خارجی فعال و نقش میانجی‌گرانه قطر

در دوره حمد بن خلیفه، قطر سیاست خارجی مستقلی را دنبال کرد؛ سیاستی که گاهی با همسایگان عربی و متحدان غربی این کشور تنش ایجاد می‌کرد. قطر در این دوره تلاش کرد میان قدرت‌های مختلف منطقه‌ای و جهانی توازن برقرار کند.

دوحه هم‌زمان روابط نزدیکی با آمریکا داشت و میزبان پایگاه هوایی العدید شد، اما در عین حال روابط خود را با ایران حفظ کرد و با برخی جریان‌های سیاسی منطقه، از جمله حماس و گروه‌های نزدیک به اخوان‌المسلمین، ارتباط داشت. سیاستی که باعث شد قطر به بازیگری بحث‌برانگیز اما اثرگذار در خاورمیانه تبدیل شود.

قطر در دوره شیخ حمد تلاش کرد در پرونده‌های مختلف منطقه‌ای از لبنان و سودان تا فلسطین و افغانستان نقش میانجی ایفا کند. این مسیر دیپلماتیک بعدها در دوره تمیم بن حمد نیز ادامه یافت.

میزبانی جام جهانی ۲۰۲۲؛ نقطه اوج پروژه جهانی قطر

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نمادین دوران حمد بن خلیفه، موفقیت قطر در کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ بود. قطر در دسامبر ۲۰۱۰ به عنوان میزبان این رقابت‌ها انتخاب شد و به نخستین کشور عربی و اسلامی تبدیل شد که میزبانی جام جهانی را بر عهده می‌گیرد.

این انتخاب، بخشی از استراتژی قطر برای تبدیل شدن به یک مرکز جهانی ورزش، گردشگری و دیپلماسی عمومی بود. اگرچه جام جهانی در دوره حکومت پسرش تمیم بن حمد برگزار شد، اما پرونده میزبانی و بخش بزرگی از برنامه‌ریزی اولیه آن در دوره حمد بن خلیفه شکل گرفت.

میزبانی جام جهانی برای قطر برای این کشور اعتباری جهانی به همراه آورد و البته انتقادهای گسترده درباره حقوق کارگران، شرایط اقلیمی، هزینه‌های عمرانی و مسائل حقوق بشری به دنبال داشت. با این حال، این رویداد نام قطر را برای همیشه به نقشه فوتبال جهان اضافه کرد.

کناره‌گیری غیرمنتظره از قدرت در سال ۲۰۱۳

در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳، حمد بن خلیفه آل ثانی در اقدامی کم‌سابقه در میان حاکمان عرب منطقه، قدرت را به پسرش تمیم بن حمد آل ثانی واگذار کرد. او در آن زمان ۶۱ ساله بود و هنوز امکان ادامه حکومت داشت، اما اعلام کرد زمان آن رسیده که نسل جدید مسئولیت را بر عهده بگیرد.

تمیم بن حمد آل ثانی پس از آن امیر قطر شد و حمد بن خلیفه عنوان «امیر والد» گرفت.

زندگی خانوادگی حمد بن خلیفه آل ثانی؛ همسران و فرزندان

حمد بن خلیفه آل ثانی سه همسر و ۲۴ فرزند داشت؛ ۱۱ پسر و ۱۳ دختر.

همسر اول او شیخه مریم بنت محمد آل ثانی، دختر عموی حمد بن خلیفه و از اعضای خاندان حاکم آل ثانی بود. حاصل این ازدواج هشت فرزند بود؛ دو پسر و شش دختر. از فرزندان این ازدواج می‌توان به شیخ مشعل بن حمد آل ثانی اشاره کرد که پس از به قدرت رسیدن پدرش، برای مدتی کوتاه ولیعهد قطر بود. دیگر فرزندان این همسر شامل شیخ فهد، شیخه عایشه، شیخه مشاعل، شیخه فاطمه، شیخه روضه، شیخه حصه و شیخه ساره هستند.

همسر دوم و شناخته‌شده‌تر او شیخه موزا بنت ناصر المسند، چهره‌ای بسیار بانفوذ در حوزه آموزش، فرهنگ، سلامت و توسعه اجتماعی قطر است. حمد بن خلیفه و شیخه موزا در سال ۱۹۷۷ ازدواج کردند و صاحب هفت فرزند شدند؛ پنج پسر و دو دختر. مهم‌ترین فرزند این ازدواج، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر فعلی قطر است که در سال ۲۰۱۳ پس از کناره‌گیری پدرش به قدرت رسید. شیخ جاسم بن حمد آل ثانی نیز از فرزندان همین ازدواج بود و پیش از تمیم، ولیعهد قطر محسوب می‌شد، اما در سال ۲۰۰۳ از ولایتعهدی کنار رفت.

از دیگر فرزندان حمد بن خلیفه و شیخه موزا می‌توان به شیخه المیاسه بنت حمد آل ثانی، چهره تأثیرگذار در حوزه هنر و فرهنگ قطر، شیخه هند بنت حمد آل ثانی، شیخ جوعان بن حمد آل ثانی، شیخ محمد بن حمد آل ثانی و شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی اشاره کرد.

همسر سوم حمد بن خلیفه، شیخه نوره بنت خالد آل ثانی بود که او نیز از بستگان نزدیک و دختر عموی او به شمار می‌رفت. حمد بن خلیفه آل ثانی از این ازدواج ۹ فرزند داشت؛ چهار پسر و پنج دختر. در میان فرزندان امیر سابق قطر از این همسر، شیخ عبدالله بن حمد آل ثانی جایگاه سیاسی مهم‌تری پیدا کرد و از سال ۲۰۱۴ به عنوان نایب امیر قطر منصوب شد.