کوه کلنگ گزلا کجاست و چه اهمیتی دارد؟

هم‌زمان با تشدید دوباره تنش‌های نظامی میان ایران و ایالات متحده و افزایش درگیری‌ها در تنگه هرمز و دیگر نقاط منطقه، نام یک تأسیسات زیرزمینی در مرکز ایران، در کانون توجه رسانه‌ها و محافل اطلاعاتی قرار گرفته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در تازه‌ترین اظهارات خود این بار کوه کلنگ گزلا را هدف تهدید قرار داد، سایتی که به باور برخی منابع غربی از مهم‌ترین مراکز زیرزمینی ایران به شمار می‌رود.

دونالد ترامپ اخیراً در گفت‌وگو با هیو هیویت، مجری محافظه‌کار، درباره تأسیسات منتسب به کوه کلنگ‌ گزلا، مدعی شد این محل به‌طور مداوم تحت رصد آمریکا قرار دارد و حتی می‌تواند هدف حمله نظامی قرار گیرد.

هیو هیویت با طرح سوالی از ترامپ ادعا کرد:

شما سه تاسیسات هسته‌ای آن‌ها (ایران) را نابود کرده‌اید، اما ممکن است تاسیسات چهارمی در کوه کلنگ ‌گزلا داشته باشند. قبل از اینکه وارد توافق دیگری شوید، آیا اصرار دارید که بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به آن تونل عمیق بروند و ببینند که ایران چه فعالیتی در آنجا دارد؟

دونالد ترامپ نیز در پاسخ به این مجری ادعا کرد:

کاملا. ما با نیروی هوایی خود آنجا را زیر نظر داریم. ما چشمان زیادی داریم. اما کوه کلنگ ‌گزلا یک هدف احتمالی برای یک شلیک خوب و بزرگ از طریق در ورودی است. فکر می‌کنم شاید شما آن را ببینید. این هدف ممکن است با یک حمله بسیار سنگین، درست از ورودی اصلی، مورد حمله قرار گیرد.

ترامپ در ادامه و در پاسخ به پرسش‌های مکرر مجری درباره تأسیسات کوه کلنگ‌ گزلا و اینکه آیا این مکان در فهرست اهداف احتمالی آمریکا قرار دارد یا خیر، بار دیگر ادعاهایی را مطرح کرد و گفت:

ما از نزدیک آن را زیر نظر داریم. هیچ فعالیتی در آنجا نمی‌بینیم. آنها در مورد هسته‌ای وضعیت خوبی ندارند. هر بار که در مورد آن می‌شنویم، آن را منفجر می‌کنیم. بنابراین آنها دوست ندارند در مورد آن صحبت کنند. اما احتمالا به زودی به کلنگ گزلا حمله خواهیم کرد.

به دنبال این تهدیدها، یک منبع ارشد در تهران به شبکه سی‌ان‌ان می‌گوید که در صورت تحقق ادعاهای ترامپ، ایران پاسخی ویرانگر خواهد داد. این منبع اضافه می‌کند:

اگر ترامپ به تهدیدهایش عمل کند، ما پاسخی ویرانگر خواهیم داد و بهای آن را سربازان آمریکایی و شرکای منطقه‌ای او خواهند پرداخت.

این منبع همچنین ادعاهای مطرح‌شده از سوی آمریکا درباره انجام فعالیت‌های هسته‌ای در کوه کلنگ را رد کرد و گفت این ادعاها صحت ندارد. مهدی محمدی، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، نیز به اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا واکنش نشان داده و می‌گوید:

ترامپ گفته به تأسیسات کوه کلنگ در اصفهان حمله خواهد کرد. این در حالی است که این مجموعه را می‌توان مستحکم‌ترین تأسیسات هسته‌ای جهان دانست.

همان‌گونه که ریچارد نفیو، از مقامات دولت اوباما، نیز گفته، طرح چنین گزینه‌ای یعنی گزینه‌های ترامپ تمام شده. او به‌سمت عملیاتی می‌رود که خود آمریکایی‌ها پیشاپیش آن را شکست‌خورده می‌دانند.

اسناد سنتکام نیز نشان می‌دهد حمله به چنین تأسیساتی از ابتدا محکوم به شکست است و به هیچ‌یک از اهداف خود نخواهد رسید. اصلاً این تاسیسات قابل حمله نیست.

این یک حملۀ هیستریک، از سر ترس و بی‌گزینگی خواهد بود و دستاورد خاصی برای او نخواهد داشت. البته اگر تأسیسات کوه کلنگ مورد حمله قرار بگیرد، منطقه به جهنم تبدیل خواهد شد و ما منطقه را بر سر آمریکا خراب خواهیم کرد؛ این اتفاق قطعاً رخ خواهد داد.

کوه کلنگ گزلا کجاست؟

کوه کلنگ یا کلنگ گزلا که در برخی رسانه‌های غربی با نام Pickaxe Mountain شناخته می‌شود، در ارتفاعات استان اصفهان قرار دارد. این مجموعه ادعایی در فاصله‌ای حدود یک‌ونیم کیلومتری از تأسیسات غنی‌سازی نطنز واقع شده است.

مهم‌ترین ویژگی این سایت مربوط به عمق زیاد آن در دل کوه و جنس سنگ‌های اطراف آن می‌شود. برآورد کارشناسان نظامی نشان می‌دهد بخش‌های زیرزمینی این مجموعه در عمقی میان ۸۰ تا ۱۰۰ متر و در برخی نقاط حتی تا ۶۰۰ متر در دل سنگ‌های گرانیتی ساخته شده‌اند.

همین موضوع سبب شده است که این مجموعه حتی از تأسیسات غنی‌سازی فردو نیز عمیق‌تر ارزیابی شود. بسیاری از تحلیلگران نظامی معتقدند حتی بمب‌های سنگرشکن ارتش آمریکا از جمله MOP نیز برای وارد کردن خسارت جدی به بخش‌های اصلی این سایت با چالش مواجه می‌گردند. به همین دلیل، از کوه کلنگ گزلا به‌عنوان یکی از مقاوم‌ترین تأسیسات زیرزمینی ایران در برابر حملات هوایی یاد می‌شود.

آغاز پروژه پس از خرابکاری در نطنز

پیشینه ساخت این مجموعه به سال ۱۳۹۹ بازمی‌گردد، زمانی که در پی یک عملیات خرابکارانه، سالن مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته در سایت نطنز تخریب شد. پس از آن، ایران تصمیم گرفت بخش‌های حساس این چرخه را به مکانی امن‌تر و مقاوم‌تر منتقل کند.

علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، در فروردین ۱۴۰۰ و پس از دومین حادثه خرابکارانه در نطنز، بدون اشاره مستقیم به نام کوه کلنگ، اعلام کرد ایران در حال احداث سالن‌های پیشرفته در دل کوه است تا روند تولید سانتریفیوژهای پیشرفته متوقف نشود. هرچند عملیات حفاری تونل‌های اولیه این منطقه از سال ۲۰۰۷ آغاز شده بود، اما پروژه توسعه آن به‌عنوان یک مجتمع صنعتی و هسته‌ای زیرزمینی از سال ۲۰۲۰ با سرعت بیشتری دنبال شد.

معمای تأسیسات سوم و جنگ ۱۲ روزه

چند روز پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴، ایران اعلام کرد که به‌زودی از سومین تأسیسات غنی‌سازی خود رونمایی خواهد کرد. با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های هسته‌ای ایران، گمانه‌زنی‌ها درباره محل این تأسیسات افزایش یافت.

پس از پایان درگیری‌ها، روایت‌های متفاوتی درباره این مجموعه منتشر شد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد سومین تأسیسات هسته‌ای ایران نیز در جریان حملات آسیب دیده است. او توضیح داد این مرکز در نزدیکی اصفهان قرار داشته و هنگام حمله هنوز فعالیت عملیاتی خود را آغاز نکرده بود.

در مقابل، دیوید آلبرایت، مدیر مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل، مدعی شد کوه کلنگ در جریان عملیات نظامی هدف قرار نگرفت، زیرا ارزیابی‌های اطلاعاتی نشان می‌داد هنوز فعالیت مؤثری در آن آغاز نشده است. با این حال، او ادعا کرد تصاویر ماهواره‌ای پس از جنگ نشان می‌دهد عملیات ساخت‌وساز و مقاوم‌سازی این مجموعه با سرعت بیشتری ادامه یافته.

شواهد ماهواره‌ای چه می‌گویند؟

گزارش‌های منتشرشده از سوی اندیشکده‌هایی مانند مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) و مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل (ISIS) از سه تحول مهم در این سایت خبر می‌دهند که به اعتقاد این مراکز، نشان‌دهنده ادامه فعالیت‌های عمرانی در زیرزمین است.

نخست، ایجاد یک حریم امنیتی دو‌لایه در اطراف مجموعه وجود دارد. بر اساس این گزارش‌ها، دیواری بتنی به طول تقریبی ۱٬۲۰۰ متر در بخش غربی سایت احداث شده و پشت آن نیز حصار امنیتی دیگری برای ایجاد منطقه نظارت الکترونیکی در حال تکمیل است.

دومین تغییر، مقاوم‌سازی و استتار ورودی تونل‌هاست. این مجموعه دارای چند دهانه تونل در بخش‌های شرقی، غربی و جنوبی بوده و تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد یکی از ورودی‌های شرقی با حجم زیادی از سنگ و مصالح پوشانده شده؛ اقدامی که به اعتقاد کارشناسان با هدف کاهش آسیب‌پذیری ورودی‌ها در برابر حملات هوایی انجام شده است.

سومین مورد نیز مربوط به ادامه عملیات حفاری در زیرزمین می‌شود. حضور مداوم کامیون‌های حمل خاک، ماشین‌آلات سنگین و انباشت حجم قابل توجهی از خاک‌های حاصل از حفاری، از ادامه فعالیت‌های عمرانی در این مجموعه حکایت دارد.

۳ سناریوی مطرح درباره کاربری سایت

تحلیلگران غربی سه احتمال اصلی را درباره مأموریت نهایی این مجتمع زیرزمینی مطرح کرده‌اند.

سناریوی نخست این است که کوه کلنگ به کارخانه مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته تبدیل شود، پروژه‌ای که پس از تخریب تأسیسات نطنز در دستور کار قرار گرفت.

فرضیه دوم، انتقال فعالیت‌های مرتبط با فلز اورانیوم به این مجموعه است. با توجه به آسیب دیدن برخی تأسیسات صنعتی اصفهان در حملات سال گذشته، انتقال این بخش از چرخه هسته‌ای به اعماق زمین می‌تواند امنیت بیشتری برای آن فراهم کند.

اما سومین سناریو که بیش از همه مورد توجه کشورهای غربی قرار گرفته، احتمال تبدیل این مجموعه به یک تأسیسات مخفی غنی‌سازی اورانیوم است. برخی کارشناسان معتقدند ایران احتمال دارد در آینده آبشارهای سانتریفیوژ را در این سایت مستقر کند تا فرآیند غنی‌سازی در محیطی با امنیت بسیار بالا انجام شود.

بن‌بست در نظارت آژانس

اگرچه ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در توافق قاهره که در شهریور ۱۴۰۴ انجام شد، درباره ایجاد دسترسی‌های جدید به تفاهم رسیده بودند، اما پس از فعال شدن مکانیسم ماشه از سوی کشورهای اروپایی و بازگشت تحریم‌ها، تهران این توافق را لغو کرد.

در حال حاضر همکاری ایران با آژانس تنها در چارچوب نظارت بر تأسیسات فعال از جمله راکتور تحقیقاتی تهران ادامه دارد و بر اساس مصوبات داخلی، تا زمانی که شرایط امنیتی عادی نشود و تهدیدهای موجود برطرف نگردد، امکان دسترسی به سایت‌های در حال ساخت یا آسیب‌دیده از جمله کوه کلنگ گزلا وجود نخواهد داشت؛ موضوعی که همچنان ابهام‌های فراوانی را درباره این مجموعه زیرزمینی حفظ کرده است.