گرمای شدید چگونه سلامت قلب را تهدید می‌کند؟ | توصیه‌های یک متخصص نارسایی قلبی

اطلاعات آنلاین – بنفشه پورناجی: یک خانم ۶۸ ساله مبتلا به بیماری قلبی در این مورد می‌گوید: «هر بار که هوا گرم می‌شود، احساس تپش قلب و ضعف می‌کنم. تصور می‌کردم مشکل از فشار خون من است، اما پزشکم گفت کم‌آبی بدن و گرما هم می‌تواند، قلبم را تحت فشار قرار دهد.»

رابطه گرما و بیماری‌های قلبی

مطالعات مربوط به سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ سازمان جهانی بهداشت، نشان می‌دهد، سالانه حدود ۴۸۹ هزار مرگ مرتبط با گرما در جهان رخ می‌دهد. بسیاری از این مرگ و میرها مربوط به بیماران قلبی- عروقی  است. بر اساس مطالعه‌ای که داده‌های ۵۶۷ شهر در ۲۷ کشور را بررسی کرده  و نتایج آن در مجله علمی Circulation منتشر شده، روزهای بسیار گرم با افزایش خطر مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی، بیماری ایسکمیک قلب (کاهش خون‌رسانی به عضله قلب)، سکته مغزی و نارسایی قلبی ارتباط دارند.

در این مطالعه، به ازای هر هزار مرگ ناشی از بیماری‌های قلبی عروقی، ۲.۲ مرگ اضافی با روزهای بسیار گرم مرتبط بود. این رقم در مورد نارسایی قلبی به ۲.۶ مرگ اضافی به ازای هر هزار مرگ ناشی از نارسایی قلبی رسید. هر چند آمار مستقیم و ملی درباره «مرگ‌های قلبی ناشی از گرما در ایران» به‌سادگی در دسترس نیست، اما نمی‌توان بیماران ایرانی دارای ناراحتی‌های قلبی را از این قاعده مستثنی دانست.

عملکرد قلب در گرمای شدید

گرمای شدید چگونه می‌تواند، فشار مضاعفی بر قلب وارد کند و چرا سالمندان، بیماران قلبی و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای آسیب‌پذیرترند؟ دکتر فرح نقاش‌زاده، فلوشیپ نارسایی قلب و دانشیار دانشگاه شهید بهشتی، در پاسخ به این پرسش می‌گوید: «گرمای تابستان می‌تواند باعث آثار فراوان روی بدن انسان از جمله قلب شود؛ سالانه تعداد زیادی از مردم بر اثر مواجهه با گرمای شدید دچار بیماری و مشکلات سلامتی جدی می‌شوند که می‌توان از آنها پیشگیری کرد.»

تا به حال از خود پرسیده‌اید که وقتی دمای هوا بالا می‌رود، بدن برای خنک شدن چه بهایی می‌پردازد؟ دکتر نقاش زاده می‌گوید: «بدن انسان همیشه سعی دارد که دمای نرمال ۳۷ درجه را حفظ کند. در زمان گرمایش هوا، قلب مجبور است که شدت کار خود را افزایش دهد تا بدن خنک بماند. در زمان گرما عروق خونی در پوست گشاد می‌شوند تا خون بیشتری به سمت پوست هدایت شود. در واقع هدف این فرایند، افزایش تعریق است تا از طریق تبخیر بدن خنک شود. بنابراین قلب باید تندتر و شدیدتر فعالیت کند تا این گردش خون اضافی برقرار شود. به همین خاطر در افراد بیمار و یا سالمند این افزایش و فعالیت قلب می‌تواند، منجر و عواقب خطرناکی شود.»

تاثیر از دست دادن آب بدن بر اثر تعریق روی قلب

همان‌طور که اشاره شد، در هوای بسیار گرم حتی زمانی که فرد فعالیت بدنی هم ندارد، قلب ممکن است مجبور به کار بیشتری باشد. در فرد سالم، این افزایش ضربان ممکن است، موقتی باشد. اما برای فردی که عروق کرونر تنگ دارد یا قلبش توان پمپاژ کافی ندارد، این فشار می‌تواند، مشکل‌ساز شود. بدن برای خنک شدن عرق می‌کند. اگر آب از دست‌رفته جبران نشود، حجم خون کاهش پیدا می‌کند. در این شرایط خون غلیظ‌تر می‌شود؛ قلب برای گردش خون باید بیشتر تلاش کند و فشار خون ممکن است کاهش پیدا کند. همچنین احتمال سرگیجه و ضعف افزایش می‌یابد. بنابراین در افراد آسیب‌پذیر، کم‌آبی شدید می‌تواند، عوارض قلبی جدی‌تری ایجاد کند.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر بیماری‌های قلبی ناشی از گرما هستند؟

دکتر نقاش‌زاده به این پرسش چنین پاسخ می دهد:« سیستم قلبی -عروقی این گروه ها در مواجهه با گرمای شدید بیشتر در معرض خطر است: افراد بالای 65 سال، نوزادان و بچه‌های کوچک، افراد با نارسایی قلبی، بیماران با تنگی عروق کرونر قلب، کسانی که فشار خون بالای کنترل‌نشده دارند، بیماران دیابتیک، گروهی که نارسایی کلیه دارند و نیز افرادی که داروهای مدر(ادرار آور) استفاده می‌کنند و کارگران و ورزشکارانی که در محیط رو باز فعالیت دارند.»

همان طوری که اشاره شد، یکی از گروه های در معرض خطر سالمندان یا افراد بالای 65 سال هستند. در واقع با افزایش سن، توانایی بدن برای تنظیم دما کاهش می‌یابد. از سوی دیگر بسیاری از سالمندان بیماری‌های قلبی، فشار خون یا بیماری‌های کلیوی دارند و داروهای مختلفی مصرف می‌کنند. بنابراین ممکن است بدن آنها در برابر گرمای شدید، انعطاف‌پذیری کمتری داشته باشد.

علایم قلبی ناشی از گرمازدگی

دانشیار دانشگاه شهید بهشتی در این زمینه می‌گوید: «در مواجهه با گرمای زیاد ابتدا با علایمی همچون تعریق شدید، تشنگی زیاد، ضعف و خستگی، سرگیجه، اسپاسم‌ها یا گرفتگی عضلانی، تهوع، سردرد و تپش قلب ایجاد می‌شود. و در نهایت گرمازدگی شدید، اختلال در هوشیاری و صحبت کردن، از هوش رفتن، ضربان قلب خیلی شدید و آریتمی(نامنظمی ضربان قلب) را به همراه دارد؛ تا جایی که ممکن است، باعث تشنج و نارسایی تنفسی نیز بشود.»

وی ادامه می‌دهد: «همچنین آثار گرمای شدید روی سیستم قلبی عروقی در مبتلایان به بیماری های قلبی -عروقی شامل افزایش ضربان قلب، افت شدید فشار خون به علت کم‌آبی بدن، کاهش جریان خون در عضله قلب، تشدید درد قفسه سینه در افرادی که مبتلا به تنگی و عروق کرونر هستند، تشدید علایم نارسایی قلبی و تنگی نفس شدید، ایجاد آریتمی‌های خطرناک و همچنین افزایش ریسک تشکیل لخته در خون به علت کم‌آبی و افزایش غلظت خون می شود.»

قطع خودسرانه دارو و احتمال تشدید بیماری‌های قلبی

پزشکان توصیه می‌کنند در روزهای گرم سال، بیماران قلبی نباید خودسرانه مصرف داروهای خود را قطع، کم یا زیاد کنند زیرا قطع خودسرانه دارو می‌تواند خطر تشدید بیماری قلبی را افزایش دهد. دکتر نقاش‌زاده می‌گوید: «مصرف بعضی از داروها در زمان مواجهه با گرمای شدید ممکن است، احتمال وقوع مشکلات را افزایش بدهد. داروهای نظیر داروهای مدر (ادرار آور)، داروهای کاهش‌دهنده فشار خون مرکزی و داروهای ضدافسردگی.»

بنابراین بیماران، به‌ویژه سالمندان و افراد مبتلا به نارسایی قلبی، باید در روزهای بسیار گرم درباره میزان مصرف مایعات و احتمال نیاز به تنظیم دوز داروها با پزشک خود مشورت کنند و هرگز بدون توصیه پزشک، برنامه درمانی خود را تغییر ندهند.

آب و هوای شرجی باعث تشدید بیماری قلبی می‌شود؟

آیا آب و هوای گرم و مرطوب یا به اصطلاح شرجی در روزهای گرم باعث تشدید بیماری‌های قلبی می‌شود؟ فرزند یک بیمار قلبی 78 ساله که به اورژانس یک مرکز درمانی در یکی از شهرهای شمالی ایران مراجعه کرده است، می گوید: «ما در تهران زندگی می‌کنیم. اخیرا پدرم که مشکل قلبی داشت، به توصیه پزشک عمل جراحی قلب انجام داد. پس از مدتی برای تغییر روحیه اش و از آنجا که فکر می کردم هوای شهرهای شمالی کشور سالم تر از تهران است، او را با خود به اینجا آوردیم که متاسفانه دچار بیماری قلبی شد و ناچار شدیم، او را به اورژانس منتقل کنیم.»

دکتر نقاش‌زاده می‌گوید: «در شهرهای ساحلی که رطوبت بالایی دارند، بدن نمی‌تواند به طور موثر از طریق تعریق گرمای خود را کاهش دهد در این شرایط برون ده قلبی ممکن است، دو تا چهار برابر حد نرمال افزایش یابد. این مساله باعث فشار بیشتری روی قلب شده، بیماری‌های قلبی را افزایش می یابند. بیماران قلبی از جمله مبتلایان به نارسایی قلبی، بیماران با تنگی عروق کرونر، بیماران با بیماری‌های دریچه‌ای و مبتلایان به فشار شریان ریوی بالا و نیز افراد سالمند در هوای مرطوب بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

ورزش در هوای گرم برای قلب ضرر دارد؟

آیا ورزش و فعالیت‌های فیزیکی سنگین در روزهای گرم برای قلب افرادی که مشکلات قلبی هم ندارند، مضر است؟ دانشیار دانشگاه شهید بهشتی می‌گوید: «فعالیت و ورزش در هوای خیلی گرم می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به سیستم قلب عروقی وارد کند. در واقع همان‌ میزان ورزشی که در محیط و شرایط معمولی برای بدن مفید است، در گرمای زیاد می‌تواند بسیار خطرناک باشد.»

وی با اشاره به اینکه در محیط گرم، قلب با شدت بیشتری فعالیت می‌کند تا گرمای زیاد بدن را کاهش دهد، ادامه می دهد:    « وقتی که گرما و ورزش با هم توام باشند، قلب باید فعالیت شدیدتری داشته باشد در نتیجه ضربان آن افزایش یافته، میزان جریان خون به پوست بدن بالا می‌رود. در نتیجه شدت تعریق زیاد شده که در این شرایط ریسک کم‌آبی، افت فشارخون، تپش شدید قلب، آریتمی، درد قفسه سینه، تنگی نفس و علایم نارسایی قلبی تشدید می شود.»

دکتر نقاش‌زاده تصریح می‌کند: «در ایام گرما بهتر است در ساعات اوج گرما مثل ساعت ۱۰ صبح تا ۵ بعدازظهر از ورزش و فعالیت فیزیکی در محیط‌های سرباز اجتناب کرد. صبح زود و یا بعداز غروب آفتاب زمان مناسب‌تری برای ورزش است. همچنین در روزهای گرم، ورزش در محیط‌های سربسته و خنک توصیه می‌شود. از سوی دیگر در حین ورزش مصرف آب کافی، استفاده از لباس‌های سبک و خنک با جنس مناسب که سبب خروج گرمای بدن شوند، توصیه می‌شود.»

وی در پایان تاکید می‌کند که در روزهای گرم از شدت ورزش کاسته شود و در صورت بروز علایمی مثل درد قفسه سینه و احساس فشار روی قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف، گیجی و تپش قلب از ادامه ورزش اجتناب شود.