کشورهای دارای بزرگترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی

در حوزه هوانوردی رزمی، هلیکوپترها نخستین نقش مهم خود را در جنگ کره ایفا کردند. در آن جنگ، شناخته‌شده‌ترین هلیکوپتر Bell H-13 Sioux بود. اگرچه این پرنده عمدتاً برای مأموریت‌های تخلیه پزشکی به کار گرفته می‌شد، اما در مأموریت‌های شناسایی، دیده‌بانی توپخانه و جابه‌جایی فرماندهان نیز مورد استفاده قرار داشت.

پس از پایان آن جنگ، هلیکوپترها به‌طور مداوم در کاربردهای نظامی و غیرنظامی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. کارآیی هلیکوپترها در جنگ ویتنام به‌طور کامل به نمایش درآمد و می‌توان گفت این جنگ نقطه بلوغ واقعی هلیکوپترها بود. دلیل این موضوع نقش محوری هلیکوپترها در سطوح راهبردی و تاکتیکی بود. همچنین در همین جنگ بود که نخستین هلیکوپتر تهاجمی واقعی جهان، Bell AH-1 Cobra، ظهور کرد.

هلیکوپترهای تهاجمی با توانایی حمل تعداد زیادی موشک و راکت، در کنار توپ چرخان نصب‌شده در جلوی بدنه، به ماشین‌های جنگی بسیار هراس‌انگیزی تبدیل شده‌اند. این پرنده‌ها نه‌تنها قادر به پشتیبانی از عملیات نیروهای پیاده هستند، بلکه می‌توانند به‌صورت مستقل نیز مأموریت انجام دهند و اهداف ثابت یا متحرک، از جمله تانک‌های اصلی میدان نبرد را منهدم کنند. به همین دلیل، کشورهای زیادی این هواگردهای چندمنظوره را در اختیار دارند.

نگاهی آماری به کشورهایی با بزرگ‌ترین ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی

در حال حاضر آمریکا، روسیه، چین، ژاپن و کره جنوبی بزرگ‌ترین ناوگان‌های هلیکوپترهای تهاجمی جهان را در اختیار دارند. آمریکا که از زمان جنگ کره از این هواگردها استفاده می‌کند، از دوران جنگ ویتنام تاکنون استقرار سریع و تاکتیکی نیروها را به یکی از ارکان راهبرد تهاجمی خود تبدیل کرده است. برای پشتیبانی از این مأموریت‌ها، نیروی زمینی و تفنگداران دریایی آمریکا حدود ۹۰۰ هلیکوپتر تهاجمی در اختیار دارند. در میان آن‌ها AH-64 Apache ساخت بوئینگ با حدود ۸۲۴ فروند در خدمت فعال، پرشمارترین مدل محسوب می‌شود.

در اتحاد جماهیر شوروی، هلیکوپتر تهاجمی در دوران جنگ سرد به یکی از عناصر مهم راهبرد تهاجمی این کشور، به‌ویژه در اروپا، تبدیل شد. Mi-24 برای پشتیبانی تاکتیکی از پیشروی سریع یگان‌های زرهی و نیروهای پیاده در صورت وقوع جنگ متعارف با ناتو طراحی شده بود. امروزه ارتش روسیه حدود ۵۷۶ هلیکوپتر تهاجمی در اختیار دارد که از این تعداد حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ فروند از خانواده Mi-24 و Mi-35 هستند.

اگرچه چین از زمان جنگ مرزی محدود خود با ویتنام در سال ۱۹۷۹ در هیچ درگیری گسترده‌ای شرکت نکرده است، اما به‌شدت تحت تأثیر جنگ‌های خارجی، به‌ویژه جنگ خلیج فارس، قرار گرفته است. در آن زمان، ساختار و تجهیزات ارتش آزادی‌بخش خلق چین شباهت زیادی به ارتش عراق داشت.

چین نابودی سریع ارتش عراق را به‌صورت زنده مشاهده کرد؛ رخدادی که عمدتاً نتیجه جنگ ترکیبی آمریکا و استفاده گسترده از تسلیحات هدایت‌شونده دقیق بود.

این موضوع بیش از هر عامل دیگری فرماندهان نظامی چین را متقاعد کرد تا برنامه‌ای گسترده برای نوسازی ارتش آغاز کنند و آسیب‌پذیری خود را در برابر تسلیحات مدرن کاهش دهند. بخشی از این برنامه شامل تولید هلیکوپترهای تهاجمی برای مأموریت‌های شناسایی و حمله بود. پرشمارترین هلیکوپتر تهاجمی ارتش چین Harbin Z-10 است که حدود ۲۰۰ فروند از آن در خدمت قرار دارد.

در مورد ژاپن، این کشور بین ۵۰ تا ۶۰ هلیکوپتر تهاجمی از مدل‌های Cobra و Apache در اختیار دارد و Cobra با حدود ۵۰ فروند، مدل غالب ناوگان محسوب می‌شود. این هلیکوپترها متناسب با راهبرد عمدتاً دفاعی ژاپن بهینه‌سازی شده‌اند.

از نظر موجودی، کره جنوبی تقریباً تصویری مشابه ژاپن دارد. این کشور ناوگانی متشکل از Cobra و Apache را در اختیار دارد که مجموعاً حدود ۱۸۰ فروند را شامل می‌شود. همانند ژاپن، Cobra بخش عمده ناوگان تهاجمی کره جنوبی را تشکیل می‌دهد و دو کشور روی‌هم حدود ۱۲۰ فروند از این مدل را در اختیار دارند.

Apache؛ پادشاه پشتیبانی نزدیک هوایی ارتش آمریکا

نخستین هلیکوپتر تهاجمی واقعی که از ابتدا برای این نقش طراحی شد، Cobra بود که در سال ۱۹۶۷ و در جریان جنگ ویتنام وارد خدمت شد. در آن زمان، ارتش آمریکا به هلیکوپتری سبک‌تر و چابک‌تر برای پشتیبانی از نیروهای پیاده نیاز داشت.

دلیل این نیاز آن بود که Bell UH-1 Huey حتی زمانی که به‌عنوان یک هلیکوپتر مسلح سنگین پیکربندی می‌شد، هدفی نسبتاً آسان برای تیربارچی‌های ارتش ویتنام شمالی به‌شمار می‌رفت.

پس از موفقیت Cobra و تقریباً یازده سال پس از پایان جنگ ویتنام، Apache در سال ۱۹۷۶ وارد خدمت شد. این هلیکوپتر تهاجمی به قابلیت‌های بسیار مؤثر نبرد شبانه، مجموعه حسگرهای پیشرفته، حفاظت زرهی بیشتر و توانایی اصلی هدف قرار دادن و نابود کردن تانک‌ها و خودروهای زرهی با استفاده از موشک‌های AGM-114 Hellfire نصب‌شده روی بالچه‌های خود مجهز شده بود.

تا امروز حدود ۲۵۰۰ فروند Apache تولید شده است و به گفته بوئینگ، حدود ۱,۳۰۰ فروند از این هلیکوپتر در نیروهای مسلح ۱۹ کشور جهان در حال خدمت هستند؛ موضوعی که نشان‌دهنده اثربخشی بالای آن است. هرچند تعداد زیادی از این هلیکوپترها در کشورهای مختلف به کار گرفته شده‌اند، اما ارتش آمریکا همچنان بزرگ‌ترین بهره‌بردار آن محسوب می‌شود و حدود ۸۲۴ فروند Apache را در اختیار دارد.

از میان این ناوگان، پیشرفته‌ترین و پرشمارترین نسخه AH-64E Guardian است. بوئینگ اعلام کرده است که این ناوگان تاکنون حدود «۵.۳ میلیون ساعت پرواز ثبت کرده که بیش از ۱.۳ میلیون ساعت آن در عملیات رزمی بوده است.»

در حال حاضر، ارتش آمریکا در حال یکپارچه‌سازی ناوگان Apache خود است و تأیید کرده که ۱۵۲ فروند باقی‌مانده از نسخه AH-64D را بازنشسته خواهد کرد و تمرکز خود را به‌طور کامل روی AH-64E قرار می‌دهد.

این تصمیم به حذف یا بازسازی ۱۱ اسکادران منجر خواهد شد و هدف ارتش آمریکا دستیابی به ناوگانی شامل ۸۱۲ فروند AH-64E از طریق تولید نمونه‌های جدید و بازسازی نسخه‌های قدیمی AH-64D است.

ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی روسیه؛ نیرویی آسیب‌دیده

روسیه سه هلیکوپتر تهاجمی اصلی شامل Mi-24، Ka-52 و Mi-28 را در اختیار دارد و مجموع ناوگان این کشور حدود ۵۷۶ هلیکوپتر تهاجمی تخصصی است؛ هرچند این رقم احتمالاً توان عملیاتی واقعی آن‌ها را بیش از اندازه نشان می‌دهد.

در میان این هلیکوپترها، Mi-24 از نظر تعداد همچنان پرکاربردترین هلیکوپتر تهاجمی ارتش روسیه محسوب می‌شود. در مجموع حدود ۲۶۴۸ فروند از این مدل ساخته شده و حدود ۳۲۵ فروند آن همچنان در خدمت فعال قرار دارد.

اگرچه این تعداد قابل‌توجه به نظر می‌رسد، اما بر اساس داده‌های Flight Global، نیروهای مسلح روسیه طی دو سال نخست جنگ اوکراین بیش از ۱۰۰ فروند و احتمالاً تا ۱۵۰ فروند از هلیکوپترهای تهاجمی خود را از دست داده‌اند.

عامل اصلی این تلفات، استفاده گسترده از موشک‌های ضدهوایی دوش‌پرتاب بوده است. یکی از مؤثرترین این سامانه‌ها موشک FIM-92 Stinger بود که در مراحل ابتدایی جنگ به‌طور گسترده در اختیار ارتش اوکراین قرار گرفت.

تلفات واردشده به ناوگان هلیکوپترهای تهاجمی روسیه انعطاف عملیاتی آن‌ها را کاهش داده و باعث شده این هواگردها با احتیاط بیشتری در نزدیکی خطوط مقدم به کار گرفته شوند. با این حال، این موضوع تأثیر قابل‌توجهی بر توانایی روسیه برای جابه‌جایی نیروها نداشته است، زیرا این مأموریت عمدتاً بر عهده هلیکوپترهای ترابری است.

با افزایش تلفات، صنایع دفاعی روسیه نیز نتوانسته‌اند به‌سرعت جایگزین‌های جدید تولید کنند. دلیل اصلی این مسئله فشار بر زنجیره تأمین و تأثیر تحریم‌ها بر واردات قطعات مورد نیاز بوده است.

در نتیجه، بخش عمده «تحویل‌های جدید» روسیه در سال‌های اخیر در واقع نسخه‌های ارتقایافته از بدنه‌های قدیمی‌تر بوده‌اند.

ناوگان هلیکوپترهای چین؛ نیرویی رو به رشد و در حال پیشرفت

چین پس از مشاهده نابودی نیروهای مسلح عراق در جنگ خلیج فارس، به‌سرعت روند نوسازی ارتش خود را آغاز کرد تا نه‌تنها در جهانی که نیروهای پیشرفته، شبکه‌محور و مبتنی بر اطلاعات برتری دارند، رقابتی‌تر شود، بلکه آسیب‌پذیری‌های خود را نیز کاهش دهد. این آسیب‌پذیری به‌ویژه از آن جهت آشکار بود که نیروهای مسلح چین به‌شدت به تجهیزات شوروی و روسیه متکی بودند؛ همان تجهیزاتی که در جنگ خلیج فارس به‌راحتی نابود شدند. علاوه بر این، گسترش ناوگان هلیکوپتری چین با احتمال حمله به تایوان نیز مرتبط است؛ جایی که پکن برای جابه‌جایی سریع نیروهای خود در سراسر جزیره به چنین توانایی‌هایی نیاز خواهد داشت.

از زمان تأسیس جمهوری خلق چین در سال ۱۹۴۹ تا حدود سال ۱۹۸۰، ارتش آزادی‌بخش خلق عمدتاً نیرویی متکی بر پیاده‌نظام بود و از مکانیزاسیون و تحرک محدودی برخوردار بود. این موضوع توانایی آن را برای اجرای مانورهای سریع تاکتیکی در میدان نبرد در مقایسه با ارتش‌های مدرن‌تر محدود می‌کرد.

اگرچه تحرک تاکتیکی یگان‌های ارتش چین عمدتاً بر عهده هلیکوپتر Harbin Z-20 است، اما این ناوگان توسط حدود ۳۷۵ هلیکوپتر مسلح شناسایی و تهاجمی پشتیبانی می‌شود. از این تعداد، هلیکوپتر تهاجمی سنگین Z-10 با حدود ۲۰۰ فروند ستون فقرات این ناوگان را تشکیل می‌دهد و پس از آن Harbin Z-19 با حدود ۱۷۵ فروند قرار دارد.

با گسترش منافع جهانی چین، به‌ویژه فعالیت‌های استخراج منابع در آفریقا که با تهدیدهای متعددی از گروه‌های تروریستی تا شورشیان مسلح مواجه است، این کشور ممکن است در آینده نزدیک ناچار به اجرای عملیات‌های برون‌مرزی سریع برای نجات شهروندان خود در این قاره شود. در چنین شرایطی، چین به‌طور گسترده از ناوگان رو به رشد آبی‌ـ‌خاکی خود، ناوشکن‌های جدیدی مانند Type 055 و هلیکوپترهای Z-10 برای پشتیبانی از نیروهای پیاده در مأموریت‌های زمینی استفاده خواهد کرد.

ژاپن و کره جنوبی؛ تهدیدهای مشابه و ناوگان‌های مشابه

در حال حاضر، ژاپن و کره جنوبی به‌ترتیب تحت فشار چین و کره شمالی قرار دارند. کره جنوبی از زمان امضای توافق آتش‌بس سال ۱۹۵۳ که به جنگ کره پایان داد، با خصومت همسایه شمالی خود مواجه بوده است. اگرچه جنگ پایان یافته، اما تنش‌ها همچنان ادامه دارد و کره جنوبی ارتشی فعال با حدود ۳۶۵ تا ۳۷۵ هزار سرباز در اختیار دارد.

ژاپن نیز به‌طور مداوم با فشارهای هوایی و دریایی چین، از جمله نفوذ به نزدیکی حریم هوایی و آب‌های سرزمینی خود، مواجه است. یکی از مهم‌ترین نقاط تنش میان دو کشور، اختلاف بر سر حاکمیت جزایر Senkaku/Diaoyu است. با این حال، شدت و ماهیت این فشارها با شرایط تایوان متفاوت است و تایوان با تهدیدهای عملیاتی مستقیم‌تر و جدی‌تری روبه‌رو است.

یکی از عناصر راهبرد دفاعی چندلایه و گسترده ژاپن و کره جنوبی، استفاده از هلیکوپترهای تهاجمی است. در مورد کره جنوبی، به‌کارگیری Apache و Cobra مستقیماً به دفاع در برابر احتمال یک حمله زمینی گسترده گره خورده است.

اگر کره شمالی حمله‌ای را علیه جنوب آغاز کند، احتمالاً بر یگان‌های بزرگ و آسیب‌پذیر پیاده‌نظام با آموزش محدود و همچنین تانک‌های قدیمی ساخت شوروی متکی خواهد بود. علاوه بر این، سایت‌های پرتاب راکت و موشک‌های بالستیک کره شمالی نیز از اهداف اصلی خواهند بود. در همین راستا، کره جنوبی حدود ۶۰ فروند Cobra و ۳۶ فروند Apache در اختیار دارد.

نگرانی اصلی ژاپن اما تهاجم مستقیم نیست، بلکه فرسایش تدریجی حاکمیت ملی و استفاده از تاکتیک‌های منطقه خاکستری است؛ تاکتیک‌هایی که فشار را در سطحی پایین‌تر از آستانه جنگ نگه می‌دارند.

یکی از نگرانی‌های برنامه‌ریزان نظامی ژاپن، سناریویی موسوم به «عمل انجام شده» است. در چنین وضعیتی، نیروهای تهاجمی چین می‌توانند به‌سرعت در جزایر مورد مناقشه پیاده شوند، آن‌ها را متعلق به خود اعلام کنند و هرگونه واکنش نظامی ژاپن خطر آغاز جنگی گسترده‌تر را در پی داشته باشد. در چنین شرایطی، ژاپن از نظر تئوری ممکن است ناچار به واگذاری این جزایر به چین شود.

برای مقابله با چنین سناریویی، ژاپن بخشی از ناوگان ۶۰ تا ۷۰ فروندی Cobra و ۱۲ فروند Apache خود را در اوکیناوا و کیوشو مستقر کرده است تا بتواند به‌سرعت به هرگونه عملیات پیاده‌سازی نیروهای اعزامی چین واکنش نشان دهد.

در صورت وقوع چنین رخدادی، این هلیکوپترهای تهاجمی برای حمله به شناورهای آبی‌ـ‌خاکی، قایق‌های تندرو و خودروهای سنگین آبی‌ـ‌خاکی مورد استفاده قرار خواهند گرفت.

دنیای هلیکوپترهای تهاجمی

از منظر کاربردهای نظامی، هلیکوپتر از آغاز نسبتاً ساده خود در جنگ کره تا امروز، بارها توانایی‌ها و انعطاف‌پذیری خود را ثابت کرده است. از بسیاری جهات، اجرای موفقیت‌آمیز عملیات‌های رزمی بدون استفاده از هلیکوپترهای تهاجمی، شناسایی یا ترابری امکان‌پذیر نیست. این پرنده‌ها نقش حیاتی در انتقال نیروهای تهاجمی به میدان نبرد، پشتیبانی از عملیات در طول مأموریت، تخلیه مجروحان و رساندن تجهیزات و تدارکات ایفا می‌کنند. در تمامی این سناریوها، هلیکوپترها در سطح تاکتیکی وارد عمل شده و خدماتی ضروری ارائه می‌دهند.

تمام نیروهای مسلحی که در این مقاله به آن‌ها اشاره شد، در حال حاضر از هلیکوپتر استفاده می‌کنند و در مأموریت‌های رزمی نیز از نسخه‌های تهاجمی آن بهره می‌برند. هلیکوپترها برای دهه‌های آینده نیز همچنان یکی از عناصر مهم میدان نبرد باقی خواهند ماند و شاید حتی فراتر از آن.

به‌ویژه هلیکوپترهای تهاجمی سنگین همچنان به ارتقاهای مداوم مجهز خواهند شد و تحقیقات جدیدی برای توسعه مدل‌های قدرتمندتر و کارآمدتر انجام خواهد گرفت.