چرا نمایندگان مجلس با الحاق ایران به کنوانسیون خزر مخالف‌اند؟

ارسال دوباره لایحه الحاق ایران به کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر به مجلس، موج تازه‌ای از انتقادها را در میان برخی نمایندگان و چهره‌های سیاسی به دنبال داشته است. مخالفان این کنوانسیون می‌گویند نگرانی اصلی آن‌ها، کاهش سهم ایران از دریای خزر، ابهام در خطوط مبدأ، روشن نبودن وضعیت بستر و زیربستر دریا و نبود تضمین کافی برای حفظ منافع ملی است. حسینعلی حاجی‌دلیگانی این کنوانسیون را «ذلت‌بار» می‌داند و غلامرضا مرحبا نیز تأکید می‌کند مردم حق دارند بدانند سهم واقعی ایران از خزر چقدر است.

دریای خزر بخشی از یک پرونده تاریخی، ژئوپلیتیکی و حقوقی پیچیده است که از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ وارد مرحله تازه‌ای شده است. پیش از آن، خزر عملاً میان ایران و شوروی تعریف می‌شد، اما پس از فروپاشی شوروی، پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در کنار این دریا قرار گرفتند و مسئله تقسیم حقوق، منابع، کشتیرانی، امنیت و بهره‌برداری از بستر دریا پیچیده‌تر شد.

پس از سال‌ها مذاکره، سران پنج کشور ساحلی در مرداد ۱۳۹۷ در شهر آکتائوی قزاقستان کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر را امضا کردند. حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، نیز به نمایندگی از ایران پای این سند را امضا کرد. این کنوانسیون قرار بود چارچوبی کلی برای روابط کشورهای ساحلی در موضوعاتی مانند آب‌های سرزمینی، مناطق ماهیگیری، کشتیرانی، همکاری‌های امنیتی و حفاظت از محیط زیست ایجاد کند، اما یکی از مهم‌ترین مسائل یعنی نحوه دقیق تقسیم بستر و زیربستر بخش جنوبی خزر و تعیین خطوط مبدأ همچنان محل اختلاف باقی ماند.

همین ابهام‌ها باعث شد روند تصویب نهایی کنوانسیون در ایران متوقف بماند. با وجود درخواست‌های مکرر برخی کشورهای ساحلی، به‌ویژه روسیه، ایران طی سال‌های گذشته از نهایی کردن الحاق به این سند خودداری کرد. اکنون دولت مسعود پزشکیان بار دیگر این لایحه را به مجلس فرستاده و همین موضوع مخالفت‌ها و هشدارهای تازه‌ای را به دنبال داشته است.

حاجی‌دلیگانی: این کنوانسیون به نفع ملت ایران نیست

حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده مجلس، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ از احیای دوباره کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر به‌شدت انتقاد کرده و آن را توافقی «ذلت‌بار» توصیف کرده است.

او می‌گوید:

این کنوانسیون ذلت‌بار در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷ توسط آقای روحانی در قزاقستان امضا شده است. جزئیات آن هم توسط آقای ظریف و دوستانشان در وزارت امور خارجه دنبال شده است.

حاجی‌دلیگانی زمان امضای این کنوانسیون را نیز محل انتقاد می‌داند و می‌گوید این سند زمانی امضا شد که آمریکا از برجام خارج شده بود. به گفته او، امضاکنندگان تصور می‌کردند با این کنوانسیون می‌توانند امتیازی به دست بیاورند، اما نتیجه چنین روندی، به ادعای او، کاهش سهم ایران از خزر خواهد بود.

این نماینده مجلس مدعی است:

این کنوانسیون زمانی امضا می‌شود که آمریکایی‌ها برجام را پاره کرده‌اند. این‌ها تصور می‌کردند با کنوانسیون فوق می‌توانند امتیازی کسب کنند، در حالی که سهم ۲۵ درصدی ایران را به ۳.۵ تا ۵ درصد کاهش می‌دهند.

او همچنین می‌گوید این کنوانسیون در همان سال‌ها برای تصویب به مجلس آمد، اما به دلیل ایراداتی که به آن وارد شد، به دولت بازگردانده شد. به گفته حاجی‌دلیگانی، دولت در سال‌های بعد اقدام مؤثری برای رفع کاستی‌های این سند انجام نداد.

حاجی‌دلیگانی در بخش دیگری از اظهاراتش می‌گوید چهار کشور دیگر امضاکننده تعهد داده بودند که چهار الحاقیه و موافقت‌نامه برای تکمیل این کنوانسیون ارائه شود. او این الحاقیه‌ها را مربوط به موضوعاتی مانند کشتیرانی در دریای خزر، دسترسی به آب‌های آزاد، نفت و گاز و خط مبدأ می‌داند.

او می‌گوید:

آن ۴ الحاقیه یکی از موارد آن در خصوص تعیین تکلیف کشتیرانی در دریای خزر، مورد دیگر دسترسی به آب‌های آزاد و بحث نفت و گاز و خط مبدأ است. این چند مورد تعهد داده می‌شود اما الان که ۸ سال از آن زمان می‌گذرد، هیچ قدمی برداشته نشده است.

به گفته این نماینده مجلس، قرار بوده بخش جنوبی دریای خزر میان ایران، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان تعیین تکلیف شود، اما این اتفاق نیز رخ نداده است.

حاجی‌دلیگانی همچنین بازگشت دوباره این لایحه را به مجلس، پس از سال‌ها توقف، پرسش‌برانگیز می‌داند. او می‌گوید از زمانی که طرح به دولت برگشت داده شد، اتفاق تازه‌ای نیفتاد تا اینکه در ۳۱ تیرماه امسال، همان تیمی که پیش‌تر پیگیر این موضوع بوده، دوباره آن را به مجلس و هیئت وزیران آورده است.

او تأکید می‌کند:

طبیعتاً این کنوانسیون به هیچ وجه به نفع ملت ما نیست چون با اصل ۷۸ قانون اساسی هم مغایرت دارد و حدود ۳۰ اشکال به آن وارد است. آقایان باید پاسخ دهند که چرا این متن را تصویب کردند و حالا هم با عجله و در دوران جنگ پیگیر تصویب آن هستند.

اصل ۷۸ قانون اساسی هرگونه تغییر در خطوط مرزی را ممنوع می‌داند، مگر در اصلاحات جزئی با رعایت مصالح کشور، به شرط آنکه یک‌طرفه نباشد، به استقلال و تمامیت ارضی کشور لطمه نزند و به تصویب چهارپنجم مجموع نمایندگان مجلس شورای اسلامی برسد. مخالفان کنوانسیون خزر می‌گویند اگر این سند به کاهش سهم یا تغییر وضعیت حقوقی ایران در خزر منجر شود، باید از همین منظر نیز مورد بررسی قرار گیرد.

انتقاد حاجی‌دلیگانی از نقش وزارت خارجه و غریب‌آبادی

حاجی‌دلیگانی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش وزارت امور خارجه در پیگیری تصویب کنوانسیون خزر انتقاد کرده است. او به‌طور مشخص از کاظم غریب‌آبادی نام می‌برد و می‌گوید انتظار داشته او مانند آنچه این نماینده «تیم غرب‌گرای وزارت خارجه» می‌نامد عمل نکند.

او می‌گوید:

از آقای غریب‌آبادی انتظار می‌رفت مثل تیم غرب‌گرای وزارت خارجه نشود. به نظر می‌رسد با رفتن ایشان از قوه قضاییه به وزارت خارجه، حتی جلوتر از غربی‌ها در وزارت خارجه حرکت می‌کند و با وجه‌ای که از قبل داشته تلاش می‌کند این کار نادرست را در مجلس خوب جلوه دهد.

این نماینده مجلس تأکید می‌کند دریای خزر مسئله‌ای ملی و مربوط به قلمرو سرزمینی ایران است. به گفته او، مردم ایران از همه اقوام و زبان‌ها نسبت به تمامیت ارضی کشور حساس هستند و اجازه نخواهند داد حتی «قطره‌ای» از آب‌های خزر از ایران گرفته شود.

مرحبا: مردم حق دارند بدانند سهم ایران از خزر چقدر است

غلامرضا مرحبا، نماینده آستارا در مجلس یازدهم، نیز از منتقدان امضای کنوانسیون خزر در دولت روحانی است. او در گفت‌وگو با رویداد۲۴ گفته است که در قزاقستان دولت وقت تفاهمی درباره کنوانسیون خزر انجام داد، اما جزئیات و اخبار مربوط به آن بعدها آشکار شد.

مرحبا می‌گوید:

در قزاقستان دولت وقت تفاهمی را درباره کنوانسیون خزر انجام داده که الان اخبار آن درآمده است. آن‌ها قول داده بودند پیوست‌هایی را برای تأمین منافع ایران به این قرارداد اضافه کنند اما این خبر از مردم مخفی نگه داشته شد.

او تأکید می‌کند زمانی که در مجلس به تفاهم آکتائو انتقاد کرده، برخی افراد از جمله وزیر خارجه وقت این موضوع را تکذیب کرده‌اند. مرحبا می‌گوید بعداً همان توافق به مجلس رسید و همین موضوع نشان می‌دهد نگرانی‌ها بی‌اساس نبوده است.

او در ادامه می‌گوید کشورهای همسایه ایران در خزر سهم خود را تحت حاکمیت خود درآورده‌اند و سرمایه‌گذاری‌های بزرگی برای بهره‌برداری از منابع خزر انجام داده‌اند. به گفته مرحبا، جمهوری آذربایجان از خزر نفت برداشت می‌کند، اما ایران از بسیاری از توافقات و بهره‌برداری‌های مربوط به این پهنه دور مانده است.

ابهام درباره سهم ایران و مطالبه توضیح از ظریف

یکی از اصلی‌ترین محورهای انتقاد مرحبا، ابهام درباره سهم نهایی ایران از دریای خزر است. او می‌گوید امروز نیز به‌عنوان یک شهروند ایرانی مطالبه‌گری می‌کند و مردم حق دارند بدانند واقعاً چه اتفاقی افتاده است.

مرحبا می‌پرسد:

کنوانسیون خزر کی مطرح شد؟ شایعات آن روزها صحت داشت؟ آنچه امروز به مجلس رسیده با آنچه قبلاً وجود داشت چه فرقی دارد، آیا سهم ۱۳ درصد درست است؟ مردم ما محرم هستند و علاقه‌مند به میهنشان. همین مردمی که بیش از صد روز است در خیابان جمع می‌شوند هم سؤال دارند.

او نگران‌کننده‌ترین بخش ماجرا را سهم ایران از خزر می‌داند و می‌گوید به نظر می‌رسد سهم ایران کمتر از کشورهای دیگر باشد. به گفته مرحبا، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان سهم خود را برداشته‌اند و اختلافی ندارند، اما سهم ایران همچنان روشن و قطعی نیست.

این نماینده پیشین مجلس می‌گوید:

گویا کمتر از ۱۳ درصد به ما می‌رسد. تمام این جزئیات باید برای مردم مشخص شود.

مرحبا همچنین به نقش محمدجواد ظریف در زمان امضای تفاهم آکتائو اشاره می‌کند و می‌گوید ایران در آن زمان به شرط اضافه شدن پیوست‌هایی برای تأمین منافع کشور، این طرح را امضا کرد، اما این پیوست‌ها به نتیجه نرسید.

او می‌گوید:

آقای ظریف به شدت این موضوع را تکذیب کرد. با تمام احترامی که برای ایشان قائل هستم از ایشان مطالبه‌گری داریم که توضیح دهند چه اتفاقی افتاده است.