[جمیله کدیور] حماس به کدام سو می‌رود؟

یکی از اهداف اعلام‌شده اسرائیل بعد از عملیات طوفان‌الاقصی نابودی حماس بوده که با ترور رهبران سیاسی و فرماندهان نظامی در غزه و خارج از آن در راستای اجرای استراتژی «قطع سر»، و کشتار گسترده بیش از ۷۳ هزار نفر در داخل غزه از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بدین سو- مشتمل بر بیش از ۱۱۴۳ فلسطینی از زمان توافق به اصطلاح آتش‌بس در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵- به بهانه از بین بردن نیروهای وابسته به حماس در صدد تحقق آن بوده است. در همین چارچوب، انتخاب دکتر خلیل الحیه به عنوان رئیس جدید دفتر سیاسی حماس، در روز دوشنبه ۲۹ تیر۱۴۰۵/۲۰ ژوئیه۲۰۲۶ بعد از شهادت دو رئیس قبلی از ۷ اکتبر بدین سو، یعنی پس از ترور شهید اسماعیل هنیه در تهران در ۱۰ مرداد ۱۴۰۳/ ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۴ و شهادت یحیی السنوار در ۲۵ مهر ۱۴۰۳/۱۶ اکتبر ۲۰۲۴ در میدان نبرد در رفح، انتخابی معنادار و مهم ارزیابی می‌شود.

علیرغم ضربه‌های شدیدی که در این مدت بر حماس وارد شده، این جنبش زنده است و چارچوب سازمانی خویش را حفظ کرده و توانایی خود را برای انتخاب رهبری جدید از طریق سازوکارهای داخلی نشان داده است. این فرایند نشان از توانایی حماس در بازسازی ساختار رهبری خود پس از ترور جمع زیادی از چهره‌های رده اول سیاسی و نظامی خود دارد.

روند انتخابات که طی چندین دور و مطابق با مقررات داخلی جنبش انجام شد، تصویر سازمانی را نشان می‌دهد که تداوم سیاسی آن متکی به رهبران و شخص محور نیست، که با ترور آن‌ها از بین برود. انتخاب الحیه ضمن اینکه توانایی حماس را برای حفظ انسجام و یکپارچگی خود حتی در سخت‌ترین، پیجیده‌ترین و نامطلوب‌ترین شرایط و قدرت آن را برای مدیریت مرحله‌ای بسیار پیچیده روشن کرد، به اسرائیل نشان داد که ترور و حذف فیزیکی رهبران برای نابودی حماس بی نتیجه بوده و این جنبش انسجام و ساختار خود را حفظ کرده است.

این انتخاب در شرایطی صورت گرفت که از یک سو حماس با مشکلات عدیده سیاسی، نظامی و امنیتی روبه‌رو است و از سوی دیگر ارتش اسرائیل به‌جای عقب‌نشینی از مناطق اشغالی غزه، با توسعه این مناطق، تأیید کرده که در حال ساخت یک مانع فیزیکی در غزه در امتداد خط زرد «برای جلوگیری از نفوذ و محافظت از سربازان اسرائیلی و جوامع اسرائیلی نزدیک غزه» است و فلسطینی‌ها از دسترسی به آن مناطق منع شده‌اند.

انتخاب الحیه بعد از آن رخ داد که پس از ۱۹ سال حکومت حماس بر غزه، این جنبش در ۶ ژوئیه/ ۱۵ تیر اعلام کرد که رسماً کمیته اضطراری اداره کننده نوار غزه را منحل کرده و آمادگی کامل خود را برای انتقال حکومت به کمیته ملی مدیریت غزه در چارچوب طرح میانجیگری ایالات متحده اظهار داشت.

بر اساس بیانیه رسمی حماس، «خلیل الحیه پس از پایان یک فرایند انتخاباتی داخلی و از طریق سازوکاری شورایی و سازمانی، به‌عنوان رئیس جدید این جنبش انتخاب شده است. در این انتخابات، نمایندگانی از عرصه‌ها و مناطق مختلف حضور حماس در نوار غزه، کرانه باختری، زندان‌های رژیم اشغالگر و خارج از فلسطین مشارکت داشتند.»

برگزاری این انتخابات، با توجه به پیچیدگی‌های شدید امنیتی و سیاسی و نظامی، تداوم حملات و هدف‌گیری سازمان‌یافته رهبران، اعضا، کادرهای حماس و ملت فلسطین در داخل و خارج، حائز اهمیت است و نشان از آن دارد که حتی در سخت‌ترین شرایط نیز از سازوکارهای سازمانی خود فاصله نگرفته ‌است.

الحیه واجد ویژگی‌های مهمی است که در رقابتی نزدیک و تنگاتنگ، درمجموع موجب پیروزی اومقابل خالد مشعل شد. الحیه از سال‌های نخست تأسیس حماس به این جنبش پیوست و به‌تدریج در ساختارهای سیاسی و تشکیلاتی آن ارتقا یافت. وی در انتخابات سال ۲۰۰۶ به‌عنوان نماینده شهر غزه وارد مجلس قانون‌گذاری فلسطین شد و پس از آن، مسئولیت‌هایی، از جمله عضویت در دفتر سیاسی حماس، معاونت رئیس جنبش در نوار غزه و مدیریت برخی پرونده‌های سیاسی و منطقه‌ای را برعهده گرفت.

الحیه از مشروعیت قوی و عمیق در نوار غزه برخوردار است. چندین سال در زندان‌های رژیم زندانی بوده، از سوءقصدهای مکرر در غزه و خارج از آن، از جمله آخرین مورد در ۹سپتامبر/۱۸شهریور گذشته در حمله اسرائیل به محل حضور هیئت مذاکره‌کننده حماس در دوحه جان سالم به در برد؛ حمله‌ای که منجر به کشته شدن چندین نفر، از جمله یکی از پسرانش و رئیس دفتر او شد. او چهار پسر، عروس، تعدادی از نوه‌ها و جمع بیشتری از بستگانش را در حملات محتلف اسرائیل از سال ۲۰۰۷ بدین سو از دست داده و از درد مردم غزه از نزدیک با خبر است و مصیبت و فقدان را مثل آن‌ها تجربه کرده است.

به لحاظ تعاملات داخلی، هم در بخش سیاسی و هم بخش نظامی داخل غزه مقبولیت دارد و به حیث سال‌ها فعالیت به عنوان معاون یحیی السنوار از اعتبار و محبوبیت در غزه برخوردار است و حمایت کامل شاخه نظامی را پشت سر دارد و این به منزله حفظ انسجام میان جناح سیاسی و فرماندهان میدانی در غزه است.

او مذاکره‌کننده‌ای باتجربه است. الحیه پس از شهادت رهبران ارشد حماس به یکی از مهم‌ترین چهره‌های رهبری این جنبش تبدیل شد. نام او به‌ویژه با مذاکرات آتش‌بس و تبادل اسرا گره خورده است. الحیه ریاست هیئت‌های مذاکره‌کننده حماس را در گفتگوهای غیرمستقیم با رژیم صهیونیستی برعهده داشته و با میانجیگران قطری، مصری و طرف‌های بین‌المللی در ارتباط بوده و در این مذاکرات به حفظ مواضع اصلی مقاومت و مدیریت پرونده‌های سیاسی پیچیده شهرت یافته است.

الحیه دارای مدرک دکترای علوم حدیث است. منابع غربی معتقدند این پشتوانه مذهبی-آکادمیک در کنار محبوبیتش نزد گردان‌های القسام، به او این قدرت را داده که در صورت لزوم، انعطاف‌های تاکتیکی در مذاکرات نشان دهد، بدون اینکه به «سازش‌کاری» متهم شود.

او دارای ارتباطات منطقه‌ای قوی است. برخلاف مشعل، الحیه برای حفظ روابط متوازن با کشورهای منطقه براساس نیازهای مقاومت تلاش کرده، خصوصاً روابط بسیار حسنه و دیرینه با ایران و حزب‌الله دارد و از جمله نزدیک‌ترین چهره‌های سیاسی حماس به جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود.

او در اکتبر ۲۰۲۲، در جریان سفر به دمشق، رهبری هیئت حماس را بر عهده داشت و مسئول بازسازی روابط حماس و دمشق بود. انتخاب الحیه که خواهان حفظ پیوند تنگاتنگ با شاخه نظامی (گردان‌های القسام) و استمرار ائتلاف استراتژیک با ایران و محور مقاومت است، در مقابل خالد مشعل که متمایل به بازسازی روابط با کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه و تشکیلات خودگردان و کاهش ارتباط با ایران است، پس از چند دور انتخابات فشرده نشان ازادامه خط‌مشی جناح غزه دارد. با این تفاصیل، خلیل الحیه چهره‌ای است که ابزار دیپلماسی را در مذاکرات دوحه و قاهره در دست دارد و مشروعیت خود را از میدان غزه می‌گیرد.

تحلیگران امنیتی اسرائیل در رسانه‌های اسرائیلی الحیه را صرفاً یک «دیپلمات خارج‌نشین» نمی‌دانند؛ بلکه او را «همزاد سیاسی السنوار» قلمداد می‌کنند که باوجود اقامت در خارج، بیشترین وفاداری را به ساختار نظامی داخل غزه دارد. انتخاب او از دید تل‌آویو پیام روشن حماس مبنی بر رد کامل شرط خلع سلاح و عدم تسلیم در برابر فشارهای پس از جنگ است.

الحیه دو روز پس از انتخاب، در نخستین اقدام خود، پیام‌هایی به رهبران کشورهای میانجی در مذاکرات اجرای توافق آتش‌بس، شامل مصر، قطر و ترکیه، ارسال کرد. او در این مکاتبات به تشریح تجاوزات روزانه رژیم اشغالگر در نوار غزه و تشدید عمدی جنایات و نقض‌های مکرر آتش‌بس پرداخت.

الحیه با اشاره به قربانی شدن هزاران غیرنظامی بی‌گناه و تخریب صدها خانه و تأسیسات و اشغال مجدد بخش‌های تازه‌ای از غزه، و تاکید بر ممانعت اسرائیل از ورود مواد غذایی، دارو، نیازهای اساسی و کمک‌های بشردوستانه و جلوگیری از ورود مصالح بازسازی که در توافق برای تعمیر بیمارستان‌ها، شهرداری‌ها و تأسیسات عمومی پیش‌بینی شده بود، از آنان خواست تمامی تلاش‌های لازم را برای ملزم کردن رژیم اشغالگر به توقف نقض‌عهدها و اجرای تعهدات خود در توافق‌های امضا شده به کار گیرند و در مسیر تکمیل و انتقال به مرحله دوم توافق تلاش کنند.

الحیه همچنین در نخستین سخنرانی خود پس از انتخاب، که به عنوان «مانیفست رسمی» دوره جدید رهبری او شناخته می‌شود و دقیقاً بر همان محورهایی تأکید داشت که در نامه‌هایش به کشورهای میانجی فرستاده بود، بر تداوم راه مقاومت و وفاداری به آرمان فلسطین و تعهد حماس برای کاهش رنج‌ها و آزادسازی سرزمین فلسطین تاکید کرد. او راس اولویت‌های فوری حماس را توقف کامل تجاوز، کشتار و تروریسم اشغالگر، و تحقق عقب‌نشینی کامل از نوار غزه دانست و از کشورهای حامی روند مذاکرات خواست تا فشارهای واقعی بر رژیم اشغالگر وارد کنند تا آنچه بر سر آن توافق شده، به اجرا درآید و انتقال به مرحله بعدی تکمیل شود.

الحیه حق مردم فلسطین برای آزادی، تشکیل دولت و تعیین سرنوشت، بازگرداندن زندگی انسانی و شرافتمندانه برای مردم نوار غزه، تسریع در بازسازی و خنثی‌سازی تمامی توطئه‌های در حال شکل‌گیری به ویژه طرح کوچاندن و آواره کردن را مورد توجه قرار داد.

او با تاکید بر تحقق وحدت ملی، اظهار داشت که «این مرحله نه ظرفیت انحصارطلبی و نه طرد دیگران را دارد.» الحیه بر ضرورت آغاز فوری یک گفت‌وگوی ملی و ایجاد سازوکارهایی برای بازسازی نهادهای ملی فلسطینی، و در رأس آن‌ها سازمان آزادی‌بخش فلسطین، بر اصول دموکراتیک و مطابق با اجماع ملی شامل تمامی فلسطینیان، و مشارکت سیاسی کامل در تصمیم‌گیری، طراحی و تحقق راهبردهای ملی تاکید کرد.

الحیه همچنین با اشاره به تحولات پرشتاب منطقه گفت که ثبات و امنیت مردم فلسطین و دستیابی به حقوق، آزادی و استقلال آن‌ها، کلید امنیت و ثبات کل منطقه است. او ضمن قدردانی از حامیان فلسطین در سراسر جهان، از کشورهایی که موضعی ممتاز در حمایت و دفاع از حق فلسطینی داشتند، «به ویژه در یمن، لبنان، عراق و ایران که با خون و سلاح خود ما را یاری و حمایت کردند» تشکر کرد و خطاب به امت عربی و اسلامی برای توقف ماشین کشتار و نسل‌کشی علیه مردم خواستار اقدام و بر عهه گرفتن مسئولیت‌های خود شد و از عجز جامعه بین‌المللی و سازمان ملل در محافظت از کودکان غزه و محاکمه جنایتکاران جنگی اسرائیلی انتقاد کرد.

انتخاب خلیل الحیه خط بطلانی بر راهبرد ترور و قطع سر اسرائیل کشید و نشان داد که حماسِ پس از السنوار، ضمن حفظ ائتلاف‌های سنتی خود با محور مقاومت، از اهرم دیپلماسی هوشمندانه برای پیشبرد اهداف خود و تحقق وحدت ملی بهره خواهد گرفت.