کشورهای خلیج فارس می‌توانند از خود در برابر حمله‌های ایران دفاع کنند؟/ تقابل موشک‌های رهگیر گران با پهپادهای تهاجمی ارزان

به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از الجزیره، این اقدام پس از بمباران‌های مجدد سواحل جنوبی ایران، از جمله جزیره قشم و اطراف شهرهای بندری بندرعباس، سیریک و جاسک توسط ارتش تروریستی ایالات متحده انجام شد. تبادل آتش کمتر از یک ماه پس از آن رخ می‌دهد که واشنگتن و تهران تفاهمنامه‌ای را با هدف توقف جنگ امضا کردند. از آن زمان، هر دو طرف یکدیگر را به نقض توافقنامه متهم کرده‌اند و تنش‌های جدید تا حدودی بر تنگه هرمز متمرکز شده، جایی که در تفاهمنامه آمده است ایران بر ترافیک دریایی بین‌المللی کنترل دارد.

نیروهای ایرانی به کشتی‌های تجاری در سواحل عمان حمله کرده‌اند و ایالات متحده روز چهارشنبه اعلام کرد که مواضع نظامی ایران را که در تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز نقش داشتند، هدف قرار داده است. ایران با شلیک موشک و پهپاد به پایگاه‌های سراسر خلیج فارس که نیروهای آمریکایی در آنها مستقرند، پاسخ داد.

کارشناسان به الجزیره گفتند حملات جدید در سراسر خلیج فارس، پارادوکسی ناخوشایند را برای شرکای منطقه‌ای واشنگتن آشکار کرده است: حضور نظامی آمریکا آنها را به هدف تبدیل، اما از شهرهایشان در برابر موشک‌ها و پهپادهای ایرانی  محافظت می‌کند. نگرانی فوری کشورهای خلیج فارس این است که آیا شبکه‌های دفاع هوایی چندلایه آنها می‌توانند در صورت پیشروی رویارویی بین واشنگتن و تهران به سمت یک درگیری شدیدتر و طولانی‌تر، همچنان در برابر حملات مداوم ایران مقاومت کنند یا خیر.

جنگی رو به گسترش

دولت‌ها و ارتش‌های بحرین، قطر، کویت، عمان، امارات و اردن اعلام کردند در هفته گذشته با موشک‌ها و پهپادهای مهاجم مواجه شده و حملات ایران را محکوم کرده‌اند. ایران اعلام کرد که حملاتش به یک انبار سوخت در اردن، یک مرکز نگهداری بالگرد در بحرین، مخازن سوخت در کویت و یک سامانه دفاع هوایی پاتریوت اصابت کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران همچنین اعلام کرد که «رادار هوایی دوربرد FPS و رادار شناسایی کشتی در عمان» را هدف قرار داده و منهدم کرده است.

ایران همواره ادعا کرده است که مواضع نظامی ایالات متحده را هدف قرار می‌دهد، نه خود کشورهای خلیج فارس، اما موشک‌ها و پهپادهای آن وارد حریم هوایی خلیج فارس می‌شوند، به قلمرو حاکمیتی حمله می‌کنند و به دلیل رهگیری یا حملات مستقیم، باعث تلفات غیرنظامی می‌شوند. قطر اعلام کرد که سه نفر، از جمله یک کودک، در جریان رهگیری یک موشک ایرانی در روز یکشنبه بر اثر اصابت ترکش زخمی شدند.

تناقض آمریکا

ایالات متحده حداقل در ۱۹ مکان در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله در بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تأسیسات نظامی دارد. حدود ۵۰ هزار سرباز آمریکایی در سراسر منطقه مستقر هستند و این حضور نظامی در قلب معضل امنیتی خلیج فارس قرار دارد.

سیمون مابون، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه لنکستر، به الجزیره گفت: «کشورهای خلیج فارس در تنگنا هستند زیرا به دلیل روابطشان با ایالات متحده هدف قرار می‌گیرند، اما روابط آنها با ایالات متحده و وجود این پایگاه‌ها همچنین به این معنی است که بسیاری از حملات تا حد زیادی خنثی شده یا پیامدهای آنها کاهش یافته است.»

دفاع هوایی کشورهای خلیج فارس چقدر قوی است؟

کشورهای خلیج فارس دهه‌ها صرف ساخت شبکه‌های دفاع هوایی چندلایه کرده‌اند که سامانه‌های آمریکایی، اروپایی و در برخی موارد روسی، چینی و اسرائیلی را با هم ترکیب می‌کند. این شبکه‌ها از موشک‌های رهگیر دوربرد که قادر به مقابله با تهدیدها در فاصله بیش از ۱۰۰ کیلومتر هستند تا سامانه‌های میان‌برد و کوتاه‌برد که از پایگاه‌های نظامی، تأسیسات نفتی و مناطق شهری محافظت می‌کنند، متغیر است.

عربستان بزرگ‌ترین شبکه دفاع هوایی خلیج فارس را در اختیار دارد که با سامانه‌های دفاع هوایی ارتفاع بالا (THAAD) ساخت آمریکا و باتری‌های پاتریوت PAC-3 پشتیبانی می‌شود. امارات متحده عربی هم تاد و پاتریوت را در کنار نسخه‌ای از پلتفرم دفاع هوایی باراک اسرائیل اداره می‌کند. قطر در باتری‌های پاتریوت و سیستم NASAMS III ساخت نروژ-آمریکا سرمایه‌گذاری کرده است. کویت باتری‌های پاتریوت PAC-3 را برای دفاع دوربرد، لانچرهای ایتالیایی Aspide را به همراه سامانه‌های Skyguard و موشک‌های Stinger، Starburst و FIM-92 را برای دفاع نقطه‌ای به کار می‌گیرد.

بحرین اخیراً سیستم ارتقاء بخش موشکی پاتریوت PAC-3 را به دست آورده است. عمان سامانه‌های پیشرفته برد بلند و میان‌برد کمتری نسبت به همسایگان خود دارد، اما سامانه‌های موشکی پیشرفته سطح به هوای ملی (NASAMS)، موشک‌های میسترال فرانسوی و سامانه‌های قابل حمل Strela-2 روسی را دارد که با چند پلتفرم توپ ضدهوایی پشتیبانی می‌شوند.

بدر موسی السیف، همکار برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای چتم هاوس و استاد دانشگاه کویت، به الجزیره گفت که روابط امنیتی نزدیک کشورهای خلیج فارس با ایالات متحده، کشورهای آن را قادر ساخته است تا آنچه «یک وضعیت دفاعی نمونه» توصیف شده، حفظ کنند. او گفت کشورهای خلیج فارس «برخی از بالاترین نرخ‌های رهگیری در ماه‌های اخیر» را ثبت کرده‌اند.

هزینه رهگیری‌ها

ایران سرمایه‌گذاری سنگینی روی پهپادهای شاهد، تولید داخلی نسبتاً ارزان، انجام داده چ که برای تهدید زیرساخت‌ها بدون وابستگی به تأسیسات راداری بزرگ و ثابت که به راحتی قابل شناسایی هستند، طراحی شده‌اند. بسیاری از پهپادهای ایرانی را می‌توان با کسری از هزینه موشک‌های مورد استفاده برای سرنگونی آنها تولید کرد و گزارش‌ها حاکی از آن است که هر کدام از آنها به ارزانی ۳۰ هزار دلار تولید می‌شوند.

در مقایسه، موشک‌های رهگیر پیشرفته می‌توانند هر کدام میلیون‌ها دلار هزینه داشته باشند. بنابراین، یک کارزار پایدار ایران می‌تواند کشورهای خلیج فارس و ایالات متحده را مجبور کند موشک‌های پرهزینه و محدود را علیه سلاح‌های بسیار ارزان‌تر وارد شده، به کار گیرند.

بنابراین، ایران لزوماً نیازی به غلبه بر هر لایه از دفاع هوایی خلیج فارس ندارد. در عوض، می‌تواند با آماده‌باش مداوم سامانه‌های دفاع هوایی خلیج فارس و ایالات متحده، کاهش ذخایر رهگیر و گسترش پرسنل و لجستیک، هزینه‌هایی را تحمیل کند. تحلیلگران می‌گویند این رقابت به همان اندازه که به فناوری نظامی مربوط است، به رقابت استقامت نیز تبدیل می‌شود.

رویارویی فعلی همچنان سناریوی «نه جنگ، نه صلح» است که در آن ایران و ایالات متحده به جای تلاش برای پیروزی نظامی قاطع، درگیر تشدید تنش‌های حساب‌شده هستند. از آنجا که هر دو طرف تا حد زیادی اقدامات یکدیگر را تقلید می‌کنند، این درگیری فضایی را برای هر یک ایجاد می‌کند تا ذخایر نظامی خود را دوباره پر کنند و برای مرحله بعدی آماده شوند، نه اینکه همه توانایی‌های خود را به یکباره از بین ببرند.

آیا خلیج فارس می‌تواند بدون واشنگتن از خود دفاع کند؟

بحران فعلی تلاش‌ها برای بهبود همکاری نظامی بین کشورهای خلیج فارس را تسریع می‌کند. کارشناسان گفتند این شامل اشتراک‌گذاری داده‌های راداری، ردیابی موشک‌ها و هواپیماها در مرزها، هماهنگی سامانه‌های هشدار و توسعه پدافند هوایی یکپارچه‌تر می‌شود. یک مدل بلندمدت احتمالی برای کشورهای خلیج فارس می‌تواند حفظ روابط با ایالات متحده و همچنین سرمایه‌گذاری در صنایع دفاعی داخلی باشد.

تحلیلگران می‌گویند کشورهای خلیج فارس که از نزدیک با واشنگتن همسو هستند، می‌دانند که به دلیل نزدیکی ایران به آنها، یک رابطه سیاسی کارآمد با این کشور ضروری است. امارات روابط دیپلماتیک خود را با ایران در سال ۲۰۲۲ از سر گرفت. عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ تحت توافقی که با میانجیگری چین حاصل شد، توافق کردند روابط خود را عادی کنند، که هر دو احتمالاً به دلیل محاسبه این بود که تعامل با ایران امن‌تر از رویارویی دائمی است.

در حالی که حملات ایران به کشورهای خلیج فارس این ایده را آزمایش کرده است، لزوماً آن را از بین نبرده است. در نهایت، کشورهای خلیج فارس نمی‌توانند جغرافیا را تغییر دهند. آنها باید در کنار ایران زندگی و کار کنند. آنها بی‌ثباتی ناشی از سقوط جمهوری اسلامی را نمی‌خواهند. برخی از کشورهای خلیج فارس برای حملات سخت‌تر تلاش کرده‌اند – نه برای تسریع فروپاشی آن، بلکه برای تضعیف برخی عناصر داخلی.

آسیب اقتصادی

در عین حال، محدودیت‌های کشتیرانی در تنگه هرمز توسط ایران و ایالات متحده، درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز را که کشورهای خلیج فارس به آن متکی هستند، تهدید می‌کند، حتی اگر بخش زیادی از زیرساخت‌های انرژی آنها دست‌نخورده باقی بماند. امارات، بحرین، کویت و قطر به ویژه در معرض اختلالات در اطراف آبراه هستند، زیرا بیشتر یا تمام بنادر صادراتی آنها در داخل تنگه قرار دارد.

تریتا پارسی، معاون اجرایی موسسه کوئینسی برای دولتمردان مسئول، گفت که اعتماد به دیپلماسی برای پایان دادن به بحران همچنان پایین است، اما در عین حال، هیچ کشوری در منطقه نمی‌تواند جنگ طولانی دیگری را تحمل کند. در نتیجه، این آنها را از سطح کاملاً کنترل نشده‌ای از تشدید تنش دور نگه می‌دارد”چ و موجودی نفت جهانی که به پایان رسیده است، رویارویی طولانی مدت بین ایالات متحده و ایران را غیرجذاب خواهد کرد.

دیپلماسی خلیج فارس

کشورهای خلیج فارس عموماً تعامل را به جای رویارویی با ایران ترجیح داده‌اند. قطر و عمان، با وجود اینکه در چند روز گذشته مورد حمله قرار گرفته‌اند، در سال‌های اخیر نقش محوری در تلاش‌های دیپلماتیک بین ایران و ایالات متحده ایفا کرده‌اند. وزارت امور خارجه قطر هشدار داده است که حملات مجدد و تشدید تنش، تلاش‌های میانجیگری را تضعیف می‌کند، اما به تلاش‌های پایان دیپلماتیک این درگیری پایان نداده است.

مدل‌های اقتصادی کشورهای حوزه خلیج فارس بر پایه ثبات بنا شده‌اند: جابجایی تجارت، سرمایه، گردشگران و کارگران مهاجر در منطقه‌ای که به عنوان منطقه‌ای امن، متصل به جهان خارج و آماده برای تجارت تبلیغ می‌شود. جنگ به پایه و اساس این مدل ضربه می‌زند. کشورهای حوزه خلیج فارس اکنون در حال دفاع از خود هستند. اما سوال واقعی این است که آیا این ازسرگیری یک درگیری طولانی‌تر است یا صرفاً یک دوره خشونت‌آمیز دیگر از ژست گرفتن بین ایران و ایالات متحده پیش از ازسرگیری مذاکرات.