نگرانی از افزایش قیمت نفت در صورت تشدید تنش‌ها؛ بازار انرژی آماده شوک جدید / سایه جنگ بر بازار نفت؛ احتمال جهش قیمت انرژی در جهان

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه معاصر؛ قیمت نفت با بستن هرمز و باب‌المندب در کنار حمله به اهداف زیرساختی موجود در کشورهای منطقه و اسرائیل به ویژه در بخش انرژی، می‌تواند به کانال‌های ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار برسد. به گزارش کیهان، رسانه‌های غربی با همراهی برخی رسانه‌های داخلی در حال پمپاژ اخباری مبنی بر حمله قریب‌الوقوع آمریکا و اسرائیل به زیرساخت انرژی ایران هستند. آنها که در میدان نبرد دست پایین را دارند، تلاش می‌کنند با انواع روایت‌سازی، فضای بین‌المللی و البته داخلی کشور را به این سمت و سو ببرند که از یک طرف خطر بزرگی پیش روی ایران است و از دیگر سو، دست ایران برای پاسخ‌های بازدارنده بسته است و بنابراین بهترین تصمیم، کوتاه آمدن از اهداف راهبردی است!

اما نه تنها مثال‌های نقض فراوانی درباره غلط بودن این گذاره موجود است، که ایران امکان‌های متعدد و مؤثری برای پاسخگویی دارد. در طول جنگ ۴۰ روزه وقتی تأسیسات پارس جنوبی توسط ائتلاف آمریکایی اسرائیلی هدف قرار گرفت، ایران مهم‌ترین پالایشگاه گازی جهان در قطر را بمباران کرد و بلافاصله ترامپ در توئیتی از ایران عذرخواهی و تاکید کرد که «دیگر تکرار نمی‌شود». از طرفی آمریکا به خوبی می‌داند ایران ابزارهایی دارد که هر کدام به تنهائی می‌تواند برای اقتصاد جهانی- که خط قرمز غربی‌هاست- بحران‌آفرین باشد و ترکیب آنها برای اقتصاد جهانی مرگ‌آور خواهد بود.

مهم‌ترین تأسیسات انرژی جهان در تیررس موشک‌های ایرانی

ایران تاکنون در برابر تجاوزات آمریکایی‌ها که از همراهی برخی کشورهای منطقه استفاده می‌کنند خویشتنداری زیادی به خرج داده و بر بسیاری از اهداف مشروع چشم پوشیده است، اما در برابر حمله به زیرساخت‌ها دیگر جای هیچ مماشاتی نیست و مهم‌ترین تأسیسات انرژی جهان واقع در کشورهای عربی و اسرائیل در تیررس موشک‌های نقطه‌زن و مخرب ایران است. مرور برخی از این تأسیسات، خالی از لطف نیست. میدان نفتی غوار در عربستان: بزرگ‌ترین میدان نفتی جهان با ذخیره ۷۵ تا ۸۳ میلیارد بشکه که توقف آن به معنای از دست رفتن روزانه حدود ۵ میلیون بشکه نفت خام فوق‌سبک است. غوار ستون فقرات تولید عربستان است و هر گونه اختلال در آن، بیش از ۵ درصد از کل عرضه نفت جهان را به خطر می‌اندازد.

تأسیسات ابقیق و خریص عربستان: بزرگ‌ترین تأسیسات فرآوری نفت جهان، قلب ماشین صادراتی عربستان که نفت خام میادین غوار، خریص و شیبه را تثبیت و برای صادرات آماده می‌کند. تعطیلی این تأسیسات تولید نفت عربستان را ۵۰ درصد کاهش داده و معادل پنج میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز را از مدار خارج کرد. میدان نفتی زاکوم در امارات: دومین میدان بزرگ فراساحلی جهان و صاحب صادرات روزانه بیش از یک میلیون بشکه نفت خام است.

پالایشگاه الرویس امارات: بزرگ‌ترین پالایشگاه تک‌واحدی منطقه با ظرفیت فرآوری حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز که تعطیلی بلندمدت آن، امارات را وادار به کاهش سریع‌تر تولید نفت خام می‌کند و اثری زنجیره‌ای بر صنایع حمل‌ونقل، کشاورزی، هوانوردی و خودروسازی در سطح جهانی می‌گذارد. میدان گازی گنبد شمالی و تأسیسات ال‌ان‌جی راس لفان قطر: بزرگ‌ترین میدان گازی جهان با ۴۸ تریلیون مترمکعب گاز معادل ۲۵ درصد ذخایر اثبات‌شده جهان؛ راس لفان یکی از ‌مهم‌ترین پایانه صادراتی ال‌ان‌جی جهان و مسئول حدود ۲۰ درصد از کل تجارت جهانی ال‌ان‌جی (۷۷ تا ۸۰ میلیون تن در سال) است.

میدان نفتی برقان کویت: بزرگ‌ترین میدان نفتی کویت با ذخیره حدود ۶۷ میلیارد بشکه است. برقان یکی از میادین کلیدی است که در بحران اخیر، دو میلیون بشکه در روز از تولید کویت را از مدار خارج کرد. هر ماه تداوم در اختلال این میدان، ۳۵۰ میلیون بشکه به تلفات تجمعی نفت جهان اضافه می‌کند. پالایشگاه ستره و تأسیسات المعامیر بحرین: در حملات جنگ ۴۰ روزه، پالایشگاه ستره دو بار مورد اصابت قرار گرفت و دو واحد تقطیر و یک مخزن سوخت آسیب دیدند. بحرین به دلیل وابستگی شدید به این تأسیسات، آسیب‌پذیرترین کشور شورای همکاری خلیج‌فارس در برابر اختلالات انرژی محسوب می‌شود. میدان‌های گازی لویاتان و تامار اسرائیل: لویاتان بزرگ‌ترین میدان گازی اسرائیل (۵۳ درصد گاز رژیم)؛ تامار دومین میدان (۴۴ درصد گاز رژیم) است. در جنگ رمضان، اسرائیل لویاتان و کاریش را به مدت ۳۰ تا ۴۰ روز تعطیل کرد. تامار به عنوان «شریان حیاتی» اسرائیل شناخته می‌شود که کل مصرف داخلی را پوشش می‌دهد.

نبرد تنگه‌ها

علاوه‌ بر بانک اهداف، ایران ظرفیت‌های کلیدی دیگری هم دارد که می‌تواند در جنگ زیرساخت‌ها دست بالا را به او بدهد. در جنگ ۴۰ روزه و پس از آن، اهمیت راهبردی تنگه هرمز به‌عنوان میزبان ۲۰ درصد از تجارت نفت جهان بیش از گذشته به چشم آمد و دست و پا زدن‌های امروز آمریکا برای بازگشایی آن مؤید همین واقعیت است. بر اساس گزارش ریستاد انرژی، درگیری‌های جنگ رمضان و در حالی که تنها تنگه هرمز با چالش تردد شناورها مواجه شد، حدود ۱۱ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز تولید نفت را در شش کشور حوزه خلیج‌فارس از مدار خارج کرده که شدیدترین اختلال عرضه نفت در دوران مدرن محسوب می‌شود.

درباره ابعاد اقتصادی بسته شدن تنگه هرمز در این مدت صحبت‌های زیادی شده اما به تبعات انسداد آبراه باب‌المندب کمتر پرداخته شده است؛ مسیری که تا امروز به طور محدود و تنها برای سعودی‌ها ممنوع‌العبور است و عواقب بسته شدن کامل آن در صورت بالا گرفتن جنگ زیرساخت‌ها آشکار نشده است. آبراه استراتژیک باب‌المندب، این گذرگاه باریک و حیاتی میان دریای سرخ و خلیج عدن که عرض آن در باریک‌ترین نقطه تنها حدود ۳۰ کیلومتر است، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان به‌شمار می‌رود و نقشی بی‌بدیل در تجارت جهانی نفت ایفا می‌کند؛ چراکه پیش از تنش‌های اخیر، روزانه حدود هشت میلیون و ۶۰۰ هزار تا ۹ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از آن عبور می‌کرد که معادل نزدیک به ۱۰ تا ۱۲ درصد کل تجارت دریایی نفت جهان بود و بخش عمده‌ای از صادرات نفت خلیج‌فارس به سمت اروپا و بازارهای آتلانتیک را از طریق کانال سوئز و خط لوله سومد ممکن می‌ساخت.

این آبراه نه تنها شریان اصلی انتقال انرژی از شرق به غرب است، بلکه حدود ۱۰ درصد تجارت دریایی کل جهان، از جمله محموله‌های کانتینری، غلات و کالاهای صنعتی، نیز از آن می‌گذرد و بسته شدن آن در جریان هرگونه تشدید درگیری‌های ناشی از سیاست‌های جنگ‌افروزانه آمریکا علیه ایران و محور مقاومت، پیامدهایی فاجعه‌بار و زنجیره‌ای به همراه خواهد داشت: نفتکش‌ها ناچار به دور زدن قاره آفریقا از مسیر دماغه امید نیک خواهند شد که مسافت را هزاران مایل دریایی افزایش می‌دهد، زمان سفر را ۱۰ تا ۱۴ روز یا حتی بیشتر طولانی می‌کند، هزینه‌های حمل‌ونقل، سوخت و بیمه را به‌شدت بالا می‌برد و عرضه جهانی نفت را با تأخیرهای گسترده و کمبودهای موضعی روبه‌رو می‌سازد؛ در نتیجه قیمت‌های جهانی نفت جهش می‌کند، تورم انرژی در اروپا و آسیا شعله‌ور می‌شود، زنجیره‌های تأمین کالا مختل می‌گردد و اقتصاد جهانی در معرض شوک تورمی و رکود عمیق قرار می‌گیرد، به‌ویژه اگر این انسداد با محدودیت‌های همزمان در تنگه هرمز همراه شود و عملاً بخش قابل‌توجهی از جریان انرژی جهان را فلج کند.

آینده قیمت نفت

ایران سناریوهای مختلفی برای بالا گرفتن درگیری‌ها تدارک دیده که مواردی همچون گسترش جبهه‌های جدید، کاملا ناشناخته است، اما همین ابزارهای شناخته شده فعلی هم می‌تواند بازار انرژی را منفجر کند. ناگفته نماند که علاوه‌بر نفت ۱۲۰ دلاری در آغاز جنگ ۴۰ روزه، پس از وقوع جنگ ۱۵ روزه ایران و آمریکا هم نفت به بیش از ۱۰۰ دلار هم رسید و اگر عقب‌نشینی ترامپ و برخی سیگنال‌های داخلی نبود؛ همان موقع هم می‌توانست به ۱۵۰ دلار برسد. وقتی جریان صادرات نفت خاورمیانه قطع شد؛ آمریکا و متحدانش نتوانستند؛ نفت وارد کنند و تقاضایشان، به اجبار کم شد و آنچنان از ذخایر راهبردی خود کاستند که ترامپ؛ رئیس‌جمهور آمریکا هم اعتراف کرد که در زمان اعلام آتش‌بس با ایران، فقط چهار هفته تا پایان ذخایر راهبردی نفت باقی مانده بود و در صورت پایان منابع، آمریکا به «دیوانه خانه» تبدیل می‌شد. همین امر موجب شد؛ قیمت‌های آتی به دلیل سناریوهای بدبینانه آینده از ۶۷ تا ۱۲۵ دلار، افزایش یافت.

دلیل این امر آن بود که گزارش‌ها نشان می‌داد تا پایان ماه ژوئن، ذخایر نفت دنیا به پایان می‌رسد و انفجار قیمتی رخ خواهد داد؛ اما با وقوع آتش‌بس در هشتم ‌آوریل (۸۰ روز زودتر از زمان اعلامی پایان ذخایر) و باز شدن تنگه، قیمت آتی نفت که تا ۱۲۵ دلار بالا رفته و نرخ فیزیکی از ۱۵۰ دلار عبور کرده بود؛ به زیر ۱۰۰ دلار بازگشت. نکته تامل‌برانگیز اینکه برخی مؤسسات همچون جی‌پی مورگان، همان زمان جنگ ۴۰ روزه، میانگین قیمت نفت را برای سال میلادی جاری ۸۳ دلار پیش‌بینی کرده بود که بعداً به ۸۷ دلار افزایش داد. سؤال اینجاست که این نوع مؤسسات که حد نفوذشان، در اندازه سیستم سیاسی آمریکا اعم از دولت، کنگره، سنا و… است؛ چرا پیش‌بینی این قیمت‌ها را داشتند و نه انفجار قیمت؟! و روی چه چیزی حساب کرده بودند؟

امروز اگرچه عرضه نفت از طریق صادرات یا عرضه ذخایر، نسبت به جنگ ۴۰ روزه افزایش یافته، اما عامل مهم‌تر در پایین ماندن قیمت‌ها، افزایش خوش‌بینی به آینده بازار، به دلیل افت‌های مکرر در این ۱۵۰ روز است. باید توجه داشت که بازار نفت، از روایت‌ها و بازی‌های روانی تاثیر می‌گیرد تا رخدادهای فیزیکی. جهان باید روایت ایرانی از بازار نفت را باور کند تا روایت آمریکا را، اما برخی سیگنال‌های سیاسی، موجب معتبرسازی روایت ترامپ و آمریکا در بازار و عامل اصلی کاهش قیمت جهانی نفت شده است. این روند می‌تواند معکوس شده و روایت ایرانی را معتبر کند.