میهمانی که بی دعوت به خانه‌ها سر می‌زند؛ هیس بحث نکنید!

مینا حیدری – روزنامه اطلاعات| گاهی کافی است یک جمله سیاسی، بی‌مقدمه و ناگهانی، در میانه یک دورهمی خانوادگی گفته شود؛ همان‌ زمان که چای تازه دم شده، خنده‌ها هنوز گرم است و خاطره‌ها دست‌به‌دست می‌شود. ناگهان فضا تغییر می‌کند، صداها بالا می‌رود، نگاه‌ها تند می‌شود و سکوتی سرد جای صمیمیت را می‌گیرد. سیاست، بی‌دعوت به خانه می‌آید و میان دل‌هایی که سال‌ها کنار هم بوده‌اند، فاصله می‌اندازد. اینجاست که پرسشی جدی شکل می‌گیرد: جایگاه بحث‌های سیاسی در خانواده کجاست؟ آیا فرصتی است برای رشد و آگاهی یا مسیری برای کدورت و گسست؟

تخصص عمومی

سید جواد میری، جامعه‌شناس، در گفتگو با «اطلاعات» به بررسی چرایی گسترش اختلاف‌نظرهای سیاسی و اجتماعی در جامعه و به‌ویژه در جمع‌های خانوادگی می‌پردازد و تأکید می‌کند: ورود هیجانی و غیرتخصصی به مباحث سیاسی، بیش از آن‌که به گفتگو کمک کند، به کدورت و شکاف منجر می‌شود.

او با طرح این پرسش که «آیا بروز اختلاف عقاید، امری طبیعی است یا نه؟» می‌گوید: در ایران و البته در بسیاری از جوامع، این تصور رایج است که مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، ساده‌ترین موضوعات برای اظهار نظر هستند و نیازی به تخصص ندارند. مثلا اگر در یک جمع عمومی درباره موضوعی تخصصی مانند فاصله سیاره‌ها یا مباحث پیچیده نجوم صحبت شود، اغلب افراد سکوت می‌کنند، اما همین افراد در موضوعاتی مانند تورم یا سیاست، خود را صاحب‌نظر می‌دانند. 

به گفته میری، دلیل این امر آن است که همه افراد به‌نوعی درگیر زندگی اجتماعی‌اند و تجربه زیسته دارند، بنابراین احساس می‌کنند در این حوزه متخصصند.

مفاهیم جامعه‌شناسی در زبان روزمره این جامعه‌شناس با اشاره به کتاب «چگونه جامعه‌شناسانه بیندیشیم» اثر زیگمونت باومن، توضیح می‌دهد: بسیاری از مفاهیم علوم اجتماعی پس از مدتی وارد ادبیات عمومی می‌شوند؛ مفاهیمی مانند «طبقه» که خاستگاه نظری مشخصی دارند، اما در گذر زمان در ذهن و زبان مردم رسوخ کرده‌اند، بی‌آن‌که اغلب افراد از تبارشناسی نظری‌ آن آگاه باشند.

به گفته میری، همین در دسترس بودن مفاهیم اجتماعی باعث می‌شود افراد تصور کنند همان‌طور که در حرفه تخصصی خود مهارت دارند، در همه حوزه‌های اجتماعی و سیاسی نیز صاحبنظرند؛ تصوری که به اعتقاد او می‌تواند به پاشنه آشیل گفتگوهای اجتماعی تبدیل شود.

جدل به جای گفتگو

میری در ادامه به طرح این پرسش می‌پردازد که آیا باید مباحث سیاسی را وارد روابط عاطفی و خانوادگی کرد یا نه؟ او می‌گوید: جامعه امروز ایران و جهان با امواج فشرده اطلاعات و شبکه‌های اجتماعی مواجه است. انسان‌ها ناگزیر با دنیای سیاست درگیر می‌شوند اما جمع‌های خانوادگی و دوستانه اساسا بر پایه عاطفه شکل گرفته‌اند و ورود مباحث سیاسی و جناحی ـ از سلطنت‌طلبی و جمهوری‌خواهی گرفته تا گرایش‌های ایدئولوژیک دیگر ـ معمولا به‌جای ایجاد همدلی، به تشدید اختلافات منجر می‌شود.

به اعتقاد این جامعه‌شناس، مشکل اصلی آن است که افراد در این جمع‌ها با زبان تخصصی یا رویکرد اخلاقی وارد بحث نمی‌شوند، بلکه از منظر «جدل» سخن می‌گویند؛ یعنی هدف، اقناع یا تحمیل نظر به طرف مقابل است، نه رسیدن به فهم مشترک.

او توضیح می‌دهد: در جدل، معمولا کسی «برنده» می‌شود که قدرت مغالطه یا توانایی کلامی بیشتری داشته باشد اما این پیروزی ظاهری، در طرف مقابل احساس شکست و تحقیر ایجاد می‌کند و همین امر به کدورت‌های عمیق خانوادگی دامن می‌زند.

میری همچنین به تغییر ساختار خانواده‌های ایرانی اشاره می‌کند و می‌گوید: در گذشته، ریش‌سفیدان و بزرگترها جایگاه مرجعیت داشتند و در صورت بروز اختلاف، نقش میانجی را ایفا می‌کردند، اما امروز در بسیاری از خانواده‌ها این جایگاه تضعیف شده و سازوکار سنتی حل اختلاف، کمتر کارکرد دارد.

او با یادآوری فضای سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ می‌گوید: در آن سال‌ها حتی در برخی مغازه‌ها و آرایشگاه‌ها تابلوهایی با عنوان «بحث سیاسی ممنوع» نصب می‌شد، زیرا مشاجرات سیاسی به کسب‌وکارها آسیب می‌زد. 

به باور میری، اگرچه جامعه ناگزیر از مواجهه با سیاست است اما نحوه مدیریت این مواجهه تعیین‌کننده خواهد بود.

این جامعه‌شناس در جمع‌بندی سخنانش تأکید می‌کند که اختلاف عقیده امری اجتناب‌ناپذیر است، اما تبدیل آن به جدال‌های احساسی و غیرتخصصی در محیط‌های عاطفی، می‌تواند پیوندهای انسانی را تضعیف کند.

به گفته او آنچه اهمیت دارد نه حذف اختلاف، بلکه شیوه مدیریت و اخلاق گفتگو در مواجهه با آن است.

خانواده، مؤثرترین گروه‌ اجتماعی

دکتر حمیدرضا اشراقی، مدرس و پژوهشگر علوم اجتماعی هم در گفتگو با  «اطلاعات»، به اهمیت موضوع مشاوره در خانواده پیرامون اتفاقات و موضوعات سیاسی اشاره می‌کند و به تبیین ابعاد مختلف این مسأله می‌پردازد.

او می‌گوید: خانواده  به عنوان یکی از مؤثرترین گروه‌های اجتماعی، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. خانواده به عنوان یک عنصر اجتماعی که در کالبد زندگی ایرانی‌ها حضور دارد، همواره محل کنشگری و محل طرح موضوعات مختلف اجتماعی می‌شود. از یک سو تأکید بر جایگاه خانواده در اسلام وجود دارد و از سوی دیگر، موضوع مشورت در آیات قرآن مورد توجه ویژه قرار گرفته است. چنانکه به نظر می‌رسد تأکید خداوند متعال در قرآن بر این است که انسان پیش از هر کاری مشورت داشته باشد.

اشراقی تصریح می‌کند: از این حیث، خانواده به عنوان یک گروه اجتماعی، یک نهاد و یک ساختار اجتماعی بسیار ارزشمند در هر جمع انسانی و به ویژه در جامعه ایرانی که از ارتباطات عمیق میان اعضا برخوردار است می‌تواند هر موضوعی را بحث و بررسی کند.

مشورت یا تقابل؟ 

این استاد علوم اجتماعی با اشاره به تفاوت میان «مشورت» و «بحث تقابلی» می‌گوید: در خصوص بحث مشورت اعضای خانواده پیرامون موضوعات سیاسی، مسأله صرفا مشورت نیست، بلکه گاهی بحث کردن به معنای قرار گرفتن افراد مقابل یکدیگر است. باید دید چگونه می‌توان از این اختلاف‌ها عبور کرد.

وی می‌افزاید: خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعی، می‌تواند زمینه تعالی، رشد و توانمند سازی اعضای خود و در سطحی وسیع‌تر، جامعه انسانی را فراهم کند و به همین دلیل همواره مورد تأکید دغدغه‌مندان اجتماعی بوده است.

اشراقی ادامه می‌دهد: اصل بحث کردن در جمع خانوادگی می‌تواند هم نقطه قوت باشد و هم نقطه ضعف. نقطه قوت آن این است که می‌تواند به رشد فکری و تعالی فکری اعضای خانواده کمک کند اما نقطه ضعف آن این است که ممکن است ارتباطات اجتماعی میان اعضای خانواده را به انحراف بکشاند و حتی موجب بروز برخی مسائل و مشکلات خانوادگی شود.

چارچوب مشخص برای گفتگو

اگر قرار است درباره موضوعات سیاسی در خانواده بحث شود، باید این گفتگو در یک چارچوب مشخص اجتماعی انجام گیرد.  اشراقی با بیان این موضوع، می‌افزاید: یکی از نیازمندی‌های بحث کردن در جمع‌های خانوادگی این است که اعضای خانواده از آگاهی لازم و سواد رسانه‌ای خوبی بهره‌مند باشند. در این صورت، نفس بحث کردن بیشتر به نقطه قوت این کنش اجتماعی نزدیک خواهد بود تا نقطه ضعف آن. اعضا در چنین شرایطی، هم چارچوب‌های مناسب گفتگو را رعایت می‌کنند و هم خروجی بحث به توانمندسازی، رشد و بالندگی آنان نسبت به موضوع مورد بحث منجر می‌شود.

او در پاسخ به این پرسش که آیا در جامعه نیز افراد و گروه‌ها باید با یکدیگر بحث کنند یا این امر زمینه نزاع اجتماعی را فراهم می‌کند، اظهارنظر می‌کند: در جمع‌های ایرانی، برخلاف برخی کشورها که تعاملات نزدیک میان افراد کمتر است، ارتباطات و تعاملات بسیار گسترده است. این تعاملات در نشست‌های خانوادگی، میان خویشاوندان، همکاران، همکلاسی‌ها و سایر جمع‌ها رخ می‌دهد.

به گفته وی، با توجه به روحیه تعاملی ایرانی‌ها و نیز وجود جنبه‌هایی از احساس و هیجان در این تعاملات، بحث کردن جزو لاینفک هر جمع ایرانی است، اما نکته آنجاست که این بحث‌ها باید به سمت افزایش توانمندی، افزایش آگاهی و رشد سواد رسانه‌ای حرکت کند تا خروجی آن تقویت همبستگی اجتماعی باشد، نه ایجاد شکست و گسست اجتماعی.

این پژوهشگر علوم اجتماعی درباره وضعیت بحث‌های سیاسی در دیگر جوامع می‌گوید: نمی‌توان صرفا از تقسیم‌بندی کشورهای پیشرفته و درحال پیشرفت استفاده کرد اما در برخی کشورها موضوعات سیاسی عمدتا در مکاتب، کلاس‌ها، نحله‌های تخصصی و چارچوب احزاب سیاسی دنبال می‌شود و عموم مردم کمتر وارد این بحث‌ها می‌شوند.

وی می‌افزاید: در کشور ما با توجه به این‌که زیرساخت‌های حزبی و تعصب‌گرایی حرفه‌ای به شکل گسترده وجود ندارد، این مباحث بیشتر در میان عموم مردم شکل می‌گیرد؛ در خانواده‌ها، میان همکاران، همکلاسی‌ها، بازاریان، حتی در جمع‌های کوتاه چند دقیقه‌ای در ایستگاه اتوبوس، صف نان یا هنگام خرید در بازار.

نقش رسانه‌ها و نهادهای آموزشی 

این استاد علوم اجتماعی در جمع‌بندی سخنان خود می‌گوید: موضوع بحث‌های سیاسی می‌تواند هم نقطه قوت جمع‌های انسانی باشد و هم نقطه ضعف آن. اگر بستر توانمندسازی فکری، تحلیلی و معرفتی به صورت فردی و جمعی فراهم شود، این گفتگوها می‌تواند به همبستگی اجتماعی بیشتر منجر شود.
اشراقی تأکید می‌کند: دستگاه‌های اطلاع‌رسانی، اصحاب رسانه، کلاس‌ها، کارگاه‌ها و روابط عمومی سازمان‌ها و ادارات می‌توانند نقش مهمی در ارتقای سواد رسانه‌ای ایفا کنند. اگر همزمان با بحث کردن، سواد رسانه‌ای نیز ارتقا یابد، این گفتگوها به تقویت همبستگی اجتماعی خواهد انجامید.