از فلوکستین تا کلونازپام؛ داروهای اعصاب و روان هم نایاب شدند!

روزنامه شرق نوشت: تقاضا برای دریافت داروهای ضدافسردگی و آرام‌بخش در هفته‌های گذشته به شکل قابل توجهی افزایش یافته است؛ موضوعی که مدیران داروخانه‌های سطح شهر نیز آن را تأیید می‌کنند. با این حال، داروهای پرمصرف و شناخته‌شده‌ای مانند آسنترا، فلوکستین و کلونازپام در بسیاری از داروخانه‌ها کمیاب شده‌اند و موجودی محدود آنها حتی با چند برابر قیمت به فروش می‌رسد. این وضعیت باعث شده بیماران مجبور شوند ساعت‌ها برای یافتن داروی مورد نیاز خود وقت صرف کنند یا به چندین داروخانه مراجعه کنند، در حالی که فشار روانی ناشی از کمبود دارو و هزینه‌های بالا بر شدت اضطراب و استرس آنها می‌افزاید. از طرفی روان‌پزشکان و روان‌شناسان تأکید می‌کنند مراجعه بیماران به اتاق‌های درمان در ماه‌های اخیر غیرقابل مقایسه با سال‌های قبل بوده که دلیل اصلی آن حوادث اخیر رخ‌داده در کشور است. افزایش اضطراب، افسردگی و فشارهای روانی، تعداد بیماران نیازمند درمان دارویی و غیردارویی را بالا برده و در بسیاری از موارد، مصرف دارو تنها راهی است که بیماران می‌توانند زندگی روزمره خود را ادامه دهند. از سوی دیگر، به گفته عضو هیئت‌مدیره انجمن داروسازان، یکی از عوامل مهم کمبود دارو و محدودیت عرضه، مسئله اصلاح قیمت داروهاست. معمولا هنگام اعمال تغییرات قیمت، وقفه‌ای در تولید و توزیع ایجاد می‌شود که توزیع دارو را محدود و موجب کمیابی موقت می‌شود. این مسئله در کنار مشکلات تأمین مواد اولیه، نرخ ارز و مشکلات نقدینگی برخی تولیدکنندگان، فشار مضاعفی بر دسترسی بیماران به داروهای ضروری وارد کرده است.

افزایش قیمت، افزایش تقاضا

افزایش هم‌زمان قیمت و کمبود داروهای ضدافسردگی، بیماران را وارد چالشی جدی کرده است؛ چالشی که از هزینه ویزیت پزشک آغاز می‌شود و تا بازار کم‌رمق داروخانه‌ها ادامه پیدا می‌کند. یکی از مصرف‌کنندگان آسنترای ۱۰۰، مرد جوانی است که از کمبود این دارو می‌گوید و توضیح می‌دهد: «هر جعبه آسنترای ۱۰۰، چهار برگ است که هر برگش هفت قرص دارد. با این حال دیروز چون نسخه نداشتم داروخانه فقط یک برگ آن را داد که با هفت عدد قرص هر برگ، ۱۲۵ هزار تومان شد، یعنی هر عدد قرص ۱۸ هزار تومان. در این مدت مصرف داروهای آرام‌بخشم خیلی بیشتر شده. برای یک ویزیت ساده روان‌پزشک که همین داروهای معمولم را بنویسد باید ۴۰۰ هزار تومان پرداخت کنم؛ یعنی ماهی حدود یک میلیون تومان فقط هزینه ویزیت و تهیه دارو می‌شود».

این وضعیت بیشتر مصرف‌کنندگان است. زن جوان دیگری در توضیحاتش به مبلغ ۶۵۰ هزار تومان برای تهیه داروی آسنترا اشاره می‌کند: «آخرین بار که آسنترا ۱۰۰ گرفتم ۶۵۰ هزار تومان شد؛ یعنی هر قرص حدود ۲۳ هزار تومان. بخش زیادی از حال بد روانی من به‌خاطر استرس و فشارهای اقتصادی است و برای درمانش هم باید هزینه قابل توجهی پرداخت کنم، در حالی که همین درمان هم اثر چندانی ندارد». او می‌گوید در ماه‌های اخیر حالش بدتر شده و پزشک دوز داروهایش را افزایش داده است؛ افزایشی که به معنای هزینه بیشتر است.

در بین مصرف‌کنندگان داروهای ضدافسردگی، به ‌نظر جوان‌ها در صف اول هستند. بین آنها جوان دیگری است که مصرف داروهای ضدافسردگی را از اعتراضات سال ۱۴۰۱ شروع کرده و حالا با افزایش قیمت و کم‌شدن این داروها در داروخانه‌ها مواجه شده است: «در چند ماه گذشته هزینه دارو خیلی بالا رفته؛ آخرین بار که آسنترا خریدم حدود ۵۰۰ هزار تومان شد. برای تهیه همان هم به دو داروخانه رفتم و گفتند نداریم. داروخانه‌ای که این دارو را داشت تأکید کرد، دفعه بعد احتمالا قیمت آسنترا بیشتر می‌شود. حداقل چیزی که برای سلامت روانم از آن استفاده می‌کردم هم این روزها گران‌تر و کمیاب شده است».

زن دیگری که به صورت منظم به روان‌پزشک مراجعه می‌کند، توضیح می‌دهد از اول سال برای تهیه این دارو دچار مشکل بوده است: «اگر هم دارو را پیدا می‌کردم مجبور بودم با قیمت بالا بخرم. قیمت نوع ایرانی آن مثل خارجی است و از نظر من کیفیت مطلوب و اثربخشی هم ندارد. داروهای دیگرم هم هر بار گران‌تر می‌شوند؛ مثلا قرص لیتیوم ۵۰۰ هزار تومان بود و از دو ماه قبل ۷۰۰ هزار تومان شده است. موضوع بدتر اینکه بیشتر داروهای اعصاب و روان بیمه نیستند».

فروش «آسنترا» بیشتر از داروهای سرماخوردگی

بررسی میدانی از برخی داروخانه‌های سطح شهر هم افزایش قیمت و کمبود داروهای ضدافسردگی و آرام‌بخش مانند آسنترا، فلوکستین یا کلونازپام را تأیید می‌کند، در حالی که بیشتر داروخانه‌ها در ماه‌های اخیر با افزایش تقاضای این داروها مواجه شدند. مدیر یکی از داروخانه‌های مرکز شهر توضیح می‌دهد در حال حاضر فقط آسنترای ۱۰۰ موجود دارد که آن هم از موجودی قبلی است و در صورت اتمام، مشخص نیست چه زمان و با چه قیمتی به دستشان برسد. به گفته مسئول این داروخانه، قیمت آسنترای ۱۰۰ که پیش‌تر حدود ۴۰۰ هزار تومان بود، اکنون به بیش از ۶۰۰ هزار تومان رسیده است. برخی داروهای آرام‌بخش و ضدافسردگی نیز تا ۲۰۰ هزار تومان افزایش قیمت داشته‌اند. داروخانه‌ها از دشواری تأمین داروهای اعصاب و روان می‌گویند؛ از جمله کمبود کلونازپام و حتی برخی تولیدات داخلی که حالا به‌سختی در بازار پیدا می‌شوند. در چنین شرایطی، بیماران نه‌تنها با فشار روانی ناشی از بحران‌های اجتماعی و اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بلکه برای دسترسی به حداقل‌های درمان نیز باید هزینه‌های بالاتر بپردازند و زمان بیشتری صرف جست‌وجو در داروخانه‌ها کنند؛ وضعیتی که خود می‌تواند به تشدید اضطراب و ناامنی روانی بینجامد.

آزاده رحیمی، مدیر یک داروخانه در مرکز شهر تهران، از افزایش چشمگیر تقاضا برای داروهای اعصاب و روان در هفته‌های اخیر می‌گوید و توضیح می‌دهد: «با کمبود دارو مواجهیم، اما در عین حال تقاضا برای داروهای اعصاب به‌شدت بالا رفته است. مردم دچار استرس شده‌اند و خیلی‌ها نگرانند که در آینده نتوانند داروی مورد نیازشان را تهیه کنند. برخی بیماران از پزشک می‌خواهند تعداد بیشتری برایشان تجویز کند و حتی اگر بیمه پوشش ندهد، حاضرند چند بسته اضافه بخرند تا برای ماه‌های بعد ذخیره داشته باشند. مصرف آسنترا در داروخانه ما از داروهای سرماخوردگی هم بیشتر شده است. با این حال شرکت‌های پخش سهمیه‌ها را محدود کرده‌اند، مثلا از ماهی صد بسته به ۲۰ بسته رسانده‌اند و برخی دیگر هم فعلا توزیع نمی‌شود. طبق مشاهدات ما افزایش تقاضا برای داروهای ضدافسردگی یا آرام‌بخش دست‌کم در یک ماه گذشته بسیار محسوس بوده است». او ادامه می‌دهد: «بیشترین درخواست‌ها مربوط به داروهایی مانند آسنترا و سرترالین است؛ داروهایی از خانواده مهارکننده‌های بازجذب سروتونین که برای درمان افسردگی و اضطراب تجویز می‌شوند. از طرفی سرترالین تولید شرکت‌های مختلف در بازار هست، اما بعضی بیماران می‌گویند اثری که از آسنترا گرفته‌اند از برند دیگر نگرفته‌اند و همان را می‌خواهند. وقتی همان برند کم می‌شود، فشار روی داروخانه بیشتر می‌شود».

مراجعه به اتاق‌های درمان بیشتر از قبل

طبق گفته روان‌پزشکان و روان‌شناسان، در ماه‌های گذشته با شدت بیماری‌های سلامت روان مواجه شده‌اند. وحید شریعت، روان‌پزشک و محقق حوزه سلامت روان، در گفت‌وگو با «شرق» به همین موضوع اشاره می‌کند و می‌گوید: «ماجرای جنگ، اعتراضاتی که از سر گذراندیم و بحران‌های دیگر سلامت روان را نشانه می‌گیرد؛ بنابراین به‌طور کلی تعداد افرادی که نیازمند درمان‌های دارویی یا غیردارویی می‌شوند افزایش پیدا کرده ولی لزوما همه به درمان دارویی نیاز ندارند. با این حال اگر فرد سابقه دوره‌های قبلی افسردگی یا اضطراب را داشته باشد، معمولا به درمان طولانی‌تری نیاز دارد. اما اگر برای نخستین بار دچار اختلال شده باشد، ممکن است مدت درمان کوتاه‌تر باشد».

به گفته این روان‌پزشک، مصرف خودسرانه این داروها می‌تواند عوارضی داشته باشد که حتی از منافع احتمالی آن بیشتر باشد و به همین دلیل توصیه نمی‌شود. شریعت درباره طول دوره مصرف می‌گوید: «مدت درمان با توجه به نوع بیماری، شرایط بیمار و میزان پاسخ به درمان متفاوت است که شاید حدود یک سال طول بکشد. پس از آن باید به صورت تدریجی داده و قطع شود. بنابراین قطع ناگهانی دارو قطعا توصیه نمی‌شود و باید زیر نظر پزشک و به‌صورت تدریجی انجام شود». این روان‌پزشک در مورد شرایط روحی مراجعه کنندگان ماه‌های اخیر خود می‌گوید: «تعداد افرادی که به دلیل حوادث ماه‌های قبل دچار فشار روانی شدند بسیار زیاد شده و شاید از نظر وسعت و فراگیری در سال‌های گذشته بی‌سابقه باشد. در گذشته هم بحران‌هایی داشتیم اما از نظر گستره اثرگذاری، آنچه اکنون مشاهده می‌کنیم وسیع‌تر و فراگیرتر است».

کمیابی؛ سیاستی برای افزایش قیمت

باوجود افزایش تقاضا برای مصرف داروهای ضدافسردگی و مراجعه‌کنندکان به مراکز درمان، این داروها در عرضه به داروخانه با مشکل مواجه شده‌اند. در همین زمینه هادی احمدی، عضو هیئت‌مدیره انجمن داروسازان ایران به «شرق» توضیح می‌دهد: «در مورد برندهایی مثل آسنترا، هم کمبود ماده اولیه مطرح است و هم بحث تغییر قیمت. وقتی قرار است قیمت اصلاح شود، شرکت‌های تولیدکننده معمولا وقفه‌ای در تولید ایجاد می‌کنند. خودشان می‌گویند ماده اولیه به‌موقع تأمین نشده، اما هم کمبود ماده اولیه و هم تغییر نرخ ارز و روند اصلاح قیمت در کاهش تولید و عرضه مؤثر بوده است. در واقع آسنترا یک برند از سرترالین است و اصل داروی سرترالین در بازار وجود دارد. کمبود این برند از حدود دو تا سه ماه پیش آغاز شده و اکنون به اوج رسیده است. به نظر می‌رسد شرکت توزیع‌کننده، دارو را قطره‌چکانی در اختیار داروخانه‌ها قرار می‌دهد؛ مثلا ۱۰ بسته به یک داروخانه می‌دهند که نهایتا دو تا سه نسخه را پوشش می‌دهد، در حالی که سرترالین با نام‌های تجاری دیگر در بسیاری از داروخانه‌ها موجود است».

به گفته احمدی، فلوکستین نیز در دو تا سه ماه اخیر با اختلال در توزیع مواجه بوده که آن هم به کمبود ماده اولیه و تأخیر در تأمین ارز برمی‌گردد: «ارز به‌موقع در اختیار تولیدکننده قرار نگرفته و نتوانسته‌اند ماده اولیه وارد کنند، بنابراین عرضه به بازار کاهش یافته است. این مسئله از دو تا سه ماه قبل وجود داشته و ربطی به شرایط اخیر یا افزایش افسردگی ندارد».

احمدی در ادامه به افزایش قیمت داروها اشاره می‌کند: «از ابتدای سال تاکنون قیمت بسیاری از داروها دو تا سه برابر شده، به‌ویژه در ماه‌های اخیر. فقط حدود ۳۰ درصد هزینه تولید دارو مربوط به ماده اولیه است که ارز ترجیحی به آن تعلق می‌گیرد و ۷۰ درصد دیگر شامل هزینه‌های جانبی تولید مانند مواد کمکی، بسته‌بندی، لیبل، دستمزد کارگر، آب، برق و سایر هزینه‌های تولید است که با ارز آزاد محاسبه می‌شود. وقتی نرخ ارز بالا می‌رود، طبیعی است که قیمت دارو هم افزایش پیدا کند. افزایش قیمت صرفا به ماده اولیه مربوط نیست؛ بخش عمده هزینه‌ها از ارز آزاد تأثیر می‌پذیرد».

عضو هئیت‌مدیره انجمن داروسازان درباره وضعیت کلی تولید دارو در کشور هم توضیح می‌دهد: «کمبود ماده اولیه در برخی اقلام مشاهده شده و مشکل نقدینگی تولیدکنندگان هم جدی است. ارز امسال به مقدار کافی به حوزه دارو اختصاص نیافت و همان میزان هم به‌موقع پرداخت نشده است. تأخیر سازمان‌های بیمه‌گر در پرداخت مطالبات داروخانه‌ها نیز به این چرخه آسیب زده، وقتی مطالبات داروخانه‌ها پرداخت نمی‌شود، چک‌هایشان برگشت می‌خورد و به‌دنبال آن چک‌های تولیدکننده هم با همین مشکل مواجه می‌شود. تولیدکننده نقدینگی‌اش را از دست می‌دهد و حتی اگر بعدا ارزی تخصیص داده شود، توان خرید و تأمین ماده اولیه را ندارد. این موضوع در چرخه تولید اختلال ایجاد می‌کند. از طرفی بانک مرکزی، سازمان برنامه و بودجه، سازمان غذا و دارو و تولیدکننده هرکدام جداگانه تصمیم می‌گیرند و هماهنگی لازم وجود ندارد. این ناهماهنگی باعث می‌شود ماده اولیه دیر وارد شود یا اصلا وارد نشود و در نهایت تولید دچار مشکل شود».

به گفته عضو هیئت‌مدیره انجمن داروسازان، ظرفیت تولید دارو در کشور بالاست و حتی امکان صادرات نیز وجود دارد: «حمایت مؤثر از تولید صورت نمی‌گیرد. با وجود شعارهای سالانه درباره تولید، در عمل حمایت کافی انجام نشده و سوءمدیریت‌ها باعث اختلال در چرخه تولید دارو شده است». فعالان صنعت دارو دلیل کمبودها را ترکیبی از مشکلات تأمین ماده اولیه، تأخیر در اختصاص ارز، اصلاح قیمت‌ها، کمبود نقدینگی تولیدکنندگان و ناهماهنگی نهادی عنوان می‌کنند. به گفته آنها، اگرچه ظرفیت تولید داخلی وجود دارد، اما اختلال در چرخه تأمین و توزیع و سیاست‌های ارزی و قیمتی، عرضه را کاهش داده و توزیع برخی برندها را سهمیه‌ای یا «قطره‌چکانی» کرده است؛ شرایطی که نگرانی بیماران از دسترسی پایدار به دارو را تشدید کرده است.