بلاغت و فصاحت اشعار امام علی در دعا/نگاهی به مناجات منظومه امیرالمومنین

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، مناجات و راز و نیاز با خدای بزرگ یکی از نمودها و برنامه های پیوسته اولیای الهی به ویژه پیامبران(ع) و امامان(ع) بوده و بر این مهم تاکید داشته اند. دعا را می توان نعمت و توفیقی از جانب خداوند بر بندگانِ ویژه و مخصوص توصیف نمود و پروردگار بزرگ، اجابت دعا (شنیده شدن و عطای پاداش در برابر دعا و در مواردی که مصلحت الهی مقتضی گردد، انجام خواسته و طلب بنده مومن) را برای بندگان خویش تضمین نموده و آنان را به دعا فراخوانده است. 

در روایات اسلامی، پیشوایان دین بر اصل دعا و خواستن از خدا و مناجات با آن ذات بی همتا و دوری از ناامیدی از لطف و رحمت گسترده حق تاکید نموده اند. دعا و مناجات با خداوند، آدابی نیز دارد که در قرآن کریم و روایات بدان اشاره شده است؛ از جمله: طهارت (وضو داشتن و پاکیزگی بدن و لباس)، با نام خدا شروع کردن و پناه بردن به آن ذات بی مانند از شر شیطان، اخلاص و توحید در خواندن پروردگار (از جمله آیه ۲۷ سوره اعراف که می فرماید: وَادعُوهُ مُخلِصِینَ لَهُ الدِّینُ و در این آیه شریفه، بر اخلاص در دعا و دوری از ریا تاکید شده است)، ستایش، حمد و ثنای خداوند را گفتن پیش از دعا؛ چرا که او ذاتی است که مستحق حمد و ثنا بوده و همه حمدها و ستایش ها شایسته آن پروردگار بی مانند است؛ صلوات بر پیامبر(ص) و خاندان پاکش پیش از دعا و پس از آن که سبب جلب رضایت خدا شده و دعا را به اجابت نزدیک می سازد؛ حضور قلب در دعا و بی توجهی به ماسوی الله، خواندن اسماء و صفات جمالیه و جلالیه پروردگار، توسل جستن به پیامبر خدا(ص) و اهل بیت طاهرینش(ع) و نیز کسب حلال که در روایات تصریح شده شرط اجانب دعا، کسب روزی از راه صحیح و حلال بوده و خداوند دعای کسی که تنها یک لقمه از حرام بر دهان گذاشته را تا چهل روز مستجاب نمی فرماید. (کنوز النجاح، ص۱۸- ۱۷).

از خاتم پیامبران(ص) روایت است که فرمود: سلاح مومن، دعاست. در روایت دیگر، فرموده است: دعای پنهانی برابر هفتاد دعای آشکار است؛ همچنین فرمود: دعا، مغز عبادت بوده و کسی با دعا هلاک نمی شود (به پرتگاه هلاکت و نیستی نمی افتد). (الدعوات، ص۱۸).

همین طور از آن حضرت(ص) روایت است که فرمود: هر کس دوست دارد خداوند در سختی ها و اندوه ها او را مستجاب کند (و دعوتش را پذیرا گردد و اندوهش را رفع نموده و از مشکلات برهاند)، در هنگام فراوانی بسیار دعا کند. (همان، ص۱۹). رسول خدا(ص) دعا را برترین عبادت امت خویش پس از قرائت قرآن توصیف فرموده و تصریح نموده خداوند اصرار کنندگان در دعا را دوست دارد و چیزی نزد خدا گرامی تر از دعا نیست. (همان، ص۲۰).

پیامبر خدا(ص) فرمود: سه گروه اند که بدون تردید دعایشان مستجات است: دعای مظلوم، دعای مسافر و دعای پدر در حق فرزند. (همان، ص۳۰).

امیرمومنان علی بن ابی طالب(ع) که خداشناس ترین مردم پس از رسول خدا(ص) بوده و مردم از خطبه ها و سخنان ایشان، راهِ صحیح خداشناسی را آموخته اند، مناجات های متعددی با پروردگارش دارد و برخی از این مناجات ها به نظم و شعر آمده و روایت گردیده و لابلای این دعاها، نکته های عمیق عرفانی و معنوی را به مخاطبان آموزش می دهد و مراتب خاکساری خود را نسبت به ذات خداوند بزرگ عرضه کرده و از خدای بی انباز و پاک، بخشش، غفران، همجواری با رسول خدا(ص) و … را درخواست می‌کند؛ ازجمله:

لَکَ الحَمدُ یَا ذا الجُودِ وَالمَجدِ وَالعُلَی/ تَبَارکتَ تُعطِی مَن تَشَاءُ وَتَمنَعُ 
الهی وَخَلاقِی وَحِرزِی وَمَوئِلِی/ الیکَ لَدَی الاعسارِ وَالیُسر أفزَعُ 
الهی لَئِن جَلَّت وَجَمَّت خَطِیئتِی/ فَعَفوُک عَن ذَنبِی أجَلُّ وَأوسَعُ 
الهی لَئِن أعطَیتُ نَفسِیَ سُؤلَها/ فَهَا أنا فِی رَوضِ النَّدامَهِ أرتَعُ 
الهی تَرَی حَالِی وَفَقری وَفاقَتِی/ وَأنتَ مُنَاجَاتِی الخَفِیَّهَ تَسمَعُ 
الهی فَلاتَقطَع رَجائِی وَلاتُزِغ/ فُؤادِی فَلِی فی سَیبِ جُودِک مَطمَعُ 
الهی لَئِن خَیَّبتَنِی أو طَردتَنِی/ فَمَن ذا الذی أرجُو وَ مَن ذا أشَفِّعُ 
الهی أجِرنِی مِن عَذَابِکَ إنَّنِی/ أسیرٌ ذَلِیلٌ خائِفٌ لَکَ أخضَعُ 
الهی لَئِن عَذَّبتَنِی ألفَ حِجَّهٍ/ فَحَبلُ رَجائِی مِنکَ لایَتَقَطَّعُ 
الهی أذِقنِی طَعمَ عَفوِکَ یَومَ لا/ بَنُونَ وَ لا مَالٌ هُنالِکَ یَنفَعُ 
الهی اذا لم تَعفُ عَن غَیرِ مُحسِنٍ/ فَمَن لِمُسیءٍ لِلهَوَی یَتَمتَّعُ؟ … 
الهی فَإن تَعفُو فَعَفوُک مُنقِذی/ وَإلا فَبِالذَّنبِ المُدمِّر اُصرَعُ 
الهی بِحَقِّ الهاشمِیِّ مُحَمَّدٍ/ وَحُرمَهِ أطهارٍ هُمُ لَکَ خُضَّعُ 
الهی بِحَقِّ المُصطَفَی وَابنِ عَمِّه/ وَحُرمَهِ أبرارٍ هُمُ لَکَ خُشَّعُ 
الهی فَأنشِرنی عَلَی دِینِ أحمَد/ مُنیباً تَقِیاً قَانِتاً لَکَ أخضَعُ 
وَلاتَحرِمَنِّی یا الهی وَسَیِّدی/ شَفَاعَتَهُ العُظمی فَذاکَ المُشفِّعُ 
وَصَلِّ عَلَیهم مَادَعاکَ مُوَحِّدٌ/ وَناجاکَ أخیارٌ بِبَابِکَ رُکَّعُ (الصحیفه العلویه، ص۱۴۶- ۱۴۴). 

ترجمه: حمد و ستایش از آنِ توست ای دارای بخشش، بزرگی و بلندی؛ تو بلند رتبه ای و به هر بخواهی می بخشی و از هر کس بخواهی دریغ می کنی.

خدای من، آفریننده من، پناهگاه و تکیه گاه من که در هنگام سختی و فراخی به سوی تو نالانم (و تو را می خوانم و به درگاه تو پناه می آورم و سر به آستانت می سایم).

خدای من، اگر خطا و اشتباه من بزرگ است، عفو و گذشت تو از گناهم، بزرگتر و فراختر است.

خدای من، اگر خواسته نَفسم (خواهش های درونی ام) را برآورده ام، اکنون در باغِ پشیمانی بسر می برم (و از گذشته خویش پشیمانم).

خدای من، تو حال و نداری و محرومیت مرا می دانی و می بینی و مناجات پنهان مرا می شنوی.

خدای من، امید مرا قطع نکن ودلم را برمگردان؛ چرا که به بخشش و جود تو چشم طمع دوخته ام.

خدای من، اگر مرا ناامید کنی یا از درگاهت برانی، به چه کسی امیدوار باشم و چه کسی را شفیع قرار دهم؟

خدای من، مرا از عذابت نگاه دار؛ چرا که من اسیر و خوار بوده، از تو هراسانم و در برابرت فروتن هستم.

خدای من، اگر مرا هزار سال عذاب کنی، ریسمانِ امیدم به تو هرگز قطع نمی گردد. (ریسمان امید: اضافه تشبیهی و تشبیه بلیغ).

خدای من، طعمِ گذشتت را در آن روزی که نه فرزندان و نه دارایی سودی نمی بخشد (روز رستاخیز)، به من بچشان. (اقتباس از آیه قرآن؛ آیه ۸۸ سوره شُعَراء).

خدای من، اگر گذشتت تنها نصیب نیکوکاران می شود (و غیر ایشان را از بخشش و عفوت محروم نمایی)، چه کسی گناهکارِ تابع هوای نفس را برخوردار می‌کند؟ (استفهام اِنکاری؛ یعنی اگر لطف تو نصیب گنه کاران نشود، آنان هیچ پناهی ندارند).

خدای من، اگر ببخشی، عفو تو سبب نجات من است و در غیر این صورت، با گناهِ ویرانگر زمین می خورم (و گناهم موجب زمین خوردن و نابودی من می گردد).
خدای من، به حق محمدِ هاشمی (منسوب به هاشم بن عبد مناف؛ جد رسول خدا«ص») و احترام پاکانی که در برابر تو فروتن و خاکسار هستند.

خدایی من، به حق مصطفی (پیامبر خدا«ص») و پسرعمویش و نیکانی که در برابر بزرگی ات خاشع بوده اند و هستند (ائمه طاهرین«ع»).

خدای من، مرا بر دین احمد(ص) محشور نما و (توفیق ده) به سویت بازگردم، از تو پروا کنم و در برابرت فروتن و خاکسار باشم. (این بیت با دو بیت سابق، موقوف المعانی است).

ای خدای من و سرورم، مرا هرگز از شفاعت بزرگ او محروم مکن؛ چرا که شفاعتش پذیرفته می گردد. (و تو شفاعت رسول خدا«ص» را رد نمی کنی).

و تا زمانی که یگانه پرستی تو را می خواند و نیکان به درگاهت فروتنی کرده (و در پیشگاهت نماز به جای می آورند)، بر او درود و سلام بفرست.

این قصیده که از منظومه های شناخته شده امام الموحدین(ع) بوده، درس های معرفتی بسیاری برای هر خواننده ای دارد؛ از جمله امید به رحمت گسترده خدا در همه احوال، ستایش خداوند در همه لحظه ها و خواندن پروردگار با نام ها و اَسمای حُسنایش، شفیع قرار دادن رسول خدا(ص) و خاندان طاهرینش(ع) که بندگان برگزیده حق بوده و رفتار و گفتارشان برای همه انسان ها الگو بوده و راه و مسیرشان نیز مورد پسند خداوند است و …

امام العارفین(ع) در مناجات دیگری فرموده است:

الهی أنتَ ذُو فَضلٍ ومَنٍّ/ وَ إنِّی ذُو خَطَایا فَاعفُ عَنِّی
وَظنِّی فِیکَ یا رَبِّی جَمِیلٌ/ فَحَقِّق یا إلهی حُسنَ ظنِّی (همان، ص۱۴۶).

ترجمه: خدای من، تو دارای فضل و منت هستی و من (در برابر تو) دارای خطاها و لغزش هام؛ پس از من درگذر.

و گمان من نسبت به تو زیباست، پس ای خدای من، گمانِ نیکم را محقق ساز. 

امام علی بن ابی طالب(ع) در سروده دیگری نیز با خدا چنین راز و نیاز می کند:

ذُنُوبِی إن فَکَّرتُ فِیهَا کَثِیرهٌ/ وَرَحمهُ ربِّی مِن ذُنُوبِیَ أوسَعُ
فَمَا طَمَعِی فِی صالِحٍ قَد عَمِلتُهُ/ وَلکِنَّنی فِی رَحمَهِ اللهِ أطمَعُ
فَإن یَکُ غُفرانٌ فَذاکَ بِرَحمَهٍ/ وَإن تَکُنِ الأخری فَمَا کُنتُ أصنَعُ
مَلِیکی وَمَعبُودِی وَرَبِّی وَحافِظِی/ وَإنِّی لَه عَبدٌ أقرُّ وَأخضَعُ (همان، ص۱۴۷).

ترجمه: هنگامی که به گناهانم فکر می کنم، آن را زیاد می بینم. اما رحمت پروردگارم از گناهان من، گسترده تر و فراوانتر است.

به نیکی که انجام دادم، طمع ندارم، اما به رحمت خداوند طمع کرده ام (و امیدوارم رحمت گسترده خداوند بزرگ، شامل حالم گردد).

اگر بخشش (از گناه) نصیبم گردد، با رحمت خداست. اما اگر دیگری (عذاب الهی) نصیبم شود، چه باید بکنم؟ (چه راه چاره ای پیش روی من است).

ای پادشاه و معبود و خدا و نگه دارنده من، من برای او (خداوند) بنده ای هستم که (به گناهم) اقرار کرده و در برابرش فروتنم. (در این بیت دوبار صنعت التفات به کار رفته است؛ التفات از غیبت به خطاب و التفات از خطاب به غیبت).

پس از فتنه خوارج، آنان می پنداشتند با پذیرش حَکَمیت، راه کفر را در پیش گرفته و کافر شده اند و در مواردی، امام(ع) را نیز به کفر متهم می ساختند! حضرت علی(ع) که نخستین مسلمان در این امت بوده، فرمود: آیا پس از همراهی با رسول خدا(ص) و دانایی در دین، کافر شوم؟ آنگاه این دو بیت را اِنشاد فرمود:

یا شاهِدَ اللهِ عَلیَّ فَاشهَد/ إنِّی عَلَی دِینِ النَّبیِّ أحمَد

مَن شَکَّ فِی اللهِ فَإنِّی مُهتَدِی/ یا رَبِّ فَاجعَل فِی الجَنَانِ مَورِدِی (همان).

ترجمه: ای که از جانب خدا بر من شاهدی (ای فرشته محافظی که خداوند تو را برای ثبت اعمال من مامور ساخته است)، گواه باش که من بر دینِ احمد(ص) هستم.
هر کس درباره خداوند شک کند، من هدایت یافته ام (و هیچ شک و شبهه ای در ذهنم نیست)؛ پروردگارا، ورود مرا در بهشت ها (باغ های بهشت) قرار ده.

مناجات‌های امیر مومنان(ع) در عین بلاغت و شیوایی، حاوی معارف بلندی است که آن حضرت(ع) در گفتگو با خدای بی نیاز آن عبارات و الفاظ را به کار برده و عمق بندگی و خاکساری و فروتنی خود را در برابر عظمت پروردگار جهانیان به نمایش می گذارد و امید به رحمت گسترده الهی و محبت به آن ذات بی مانند در این مناجات ها موج می زند و خدا را به زیباترین عبارت ها ستایش کرده و تحمید می گوید.

سخن را با جمله هایی زیبا از امام العارفین(ع) به پایان می بریم که در مناجاتی خطاب به پروردگار جهان چنین فرموده است:

الهی کَفَی بِی عِزاً أن أکُونَ لَکَ عَبداً وَکَفَی بِی فَخراً أن تَکُونَ لی رَباً، أنتَ کَمَا أحِبُّ فَاجعَلنِی کَمَا تُحِبُّ.

ترجمه: خدای من، همین عزت مرا بس است که بنده تو باشم و همین افتخار برای من کافی است که تو پروردگار من باشی؛ تو همانگونه ای که من دوست دارم (مستجمع تمام صفات کمالیه و پسندیده ای و فطرتم به تو گرایش دارد)؛ پس کاری کن که من نیز آنگونه باشم که تو دوست داری (اخلاق و منش و شخصیتم، مورد پسند تو باشد).

محمد جواد گودینی نویسنده و استاد دانشگاه

فهرست منابع:

۱- قرآن کریم
۲- راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات، مدرسه الامام المهدی(عج)
۳- طبرسی، علی بن حسن، کنوز النجاح، مرکز کربلاء للدراسات و البحوث ۲۰۱۷
۴- موحد ابطحی، محمد باقر، الصحیفه العلویه، قم، مؤسسه الامام المهدی(عج) ۱۴۲۳ق